۱-۸ قلمرو تحقیق (زمانی، مکانی، موضوعی)
۱-۸-۱ قلمرو زمانی
قلمرو زمانی این تحقیق مربوط به سال ۸۸الی۹۲ می‌باشد.
۱-۸-۲ قلمرو مکانی
قلمرو مکانی پژوهش حاضر مقطع متوسطه ۳۳ منطقه آموزش و پرورش استان گیلان می باشد.
۱-۸-۳ قلمرو موضوعی
این تحقیق از نظر موضوعی در حوزه مدیریت مالی مورد مطالعه قرار گرفته است.
۱-۹ جمع‌بندی
با توجه به آنچه تا کنون بیان شد، پس از ارائه کلیات تحقیق و اثبات اهمیت و ضرورت مطالعه و تبیین مسئله تحقیق، به منظور پاسخگویی به مسائل اصلی و فرعی پژوهش و همچنین دستیابی به اهداف مدنظر، در فصل آتی، با ارائه مروری بر ادبیات نظری پژوهش، به بررسی تأثیر منابع مالی بر عملکرد آموزشی مناطق اموزش و پرورش استان گیلان پرداخته شده است.
فصل دوم
ادبیات تحقیق
بخش اول
عملکرد آموزشی
۲-۱ عملکرد آموزشی
۲-۱-۱ مقدمه
پرواضح است که شناخت، پایه و اساس هر حرکتی است. بدیهی است که در مدیریت نیز، شناخت مقدمه اصلاح و بهبود است و جزء وظیفه اصلی مدیر ذکر می شود، در این راستا، ارزیابی عملکرد برآوردی انتقادی و کاوش گرانه از فعالیت های مختلف یک سازمان است. هر سازمانی برای به دست‌آوردن نتایج کاری خوب باید ارزیابی دوره ای از عملکرد خود داشته باشد.بررسی عملکرد هم پیش‌گیری کننده و هم تشخیص دهنده است (ایران زاده و همکاران، ۵۵:۱۳۹۰). بقا ودوام سازمان‌ها و همچنین توسعه آن‌ها نیازمند درک به هنگام فرصت‌‌های محیطی وتغییرات در بازار است. سازمان‌هایی که توان درک قواعد بازار را دارند، شانس بیشتری برای بهره مندی از فرصت‌ها می‌یابند. تکنولوژی ‌های جدید نگرش‌های نو و روش‌های نوین همه می‌توانند قواعد موجود را دگرگون سازند و شرایطی کاملاً نوین بیا‌فرینند (عطافر و همکاران، ۱۴۷:۱۳۸۹) بنابراین، سازمان ها باید وقت، انرژی و منابع انسانی و مالی قابل توجهی را صرف بررسی عملکرد خود در تحقق اهدافشان کنند (کاظمی و همکاران، ۱۳۸۸).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

آموزش و پرورش، کلید فتح آینده است و از دیر باز انتظار از آموزش و پرورش آن بوده که انسان ها فردا را تربیت کند و نسل امروز را برای زندگی در جامعه ی فردا آماده سازد. بنابراین ضرورت دارد برنامه‌ریزان و سیاستگذاران آموزشی، معلمان و مسئولان آموزش و پرورش، الزامات و مقتضیات زندگی فردا را بشناسند تا بتوانند آمادگی دانش و بینش لازم را در کودکان و جوانان برای فعالیت در جامعه فردا پرورش دهند.از این رو در این قسمت از پژوهش ابتدا به بررسی عملکرد آموزشی و شرح و بسط کامل آن پرداخته شده و سپس مطالعه بر روی اثر منابع مالی بر عملکرد آموزشی صورت پذیرفته است.
۲-۱-۲ مفهوم عملکرد
عملکرد هم به معنای رفتارها و هم به معنای نتایج است. رفتارها از فرد اجراکننده ناشی می­شوند و عملکرد را از مفهوم انتزاعی به عمل تبدیل می­ کنند. رفتارها فقط ابزارهایی برای نتایج نیستند، بلکه به نوبه خود نتیجه به حساب می­آیند­ (محصول تلاش فیزیکی و ذهنی که برای وظایف اعمال شده است) و می‌توان جدای از نتایج در مورد آنها قضاوت کرد.این تعریف از عملکرد، منجر به این نتیجه ­گیری می­ شود که هنگام ارزیابی عملکرد گروه­ ها و افراد، هم ورودی­ ها (رفتار) و هم خروجی­ها (نتایج) باید در نظر گرفته شوند (آرمسترانگ، ۱۳:۱۳۸۵). هولتون و بیتز^[۲] بیان می­ کنند که«عملکرد یک ساختار چند بعدی است که ارزیابی آن بسته به انواع عوامل متفاوت است». برنادین و همکارانش نیز معتقدند که «عملکرد باید به عنوان نتایج کار تعریف شود، چون نتایج قویترین رابطه را با اهداف استراتژیک سازمان، رضایت مشتری و نقش­های اقتصادی، دارد» (صالحی‌‌نژاد، ۵۷:۱۳۹۱). بهبود مستمر عملکرد سازمان‌ها، نیروی عظیم هم‌افزایی ایجاد می‎کند که این نیروها می‌تواند پشتیبان برنامه رشد، توسعه و ایجاد فرصت‌های تعالی سازمانی شود. دولت‌ها و سازمان‌ها و مؤسسات همواره در جهت نیل به این هدف می‌کوشند. بدون بررسی و کسب آگاهی از میزان پیشرفت و دستیابی به اهداف و بدون شناسایی چالش‌های پیش روی سازمان و کسب بازخور و اطلاع از میزان اجرای سیاستهای تدوین شده و شناسایی مواردی که به بهبود جدی نیاز دارند، بهبود مستمر عملکرد میسر نخواهد شد. دستیابی به این اهداف بدون اندازه‌گیری و ارزیابی امکان‌پذیر نیست. علم مدیریت نیز مبین مطالب مذکور است. هرچه را که نتوانیم اندازه‌گیری کنیم نمی‌توانیم کنترل کنیم و هرچه را که نتوانیم کنترل کنیم مدیریت آن امکان‌پذیر نخواهد بود. موضوع اصلی در تمام تجزیه و تحلیل‌های سازمانی، عملکرد است و بهبود آن مستلزم اندازه‌گیری است و از این رو سازمانی بدون سیستم ارزیابی عملکرد قابل تصور نمی‌باشد. عملکرد نتایج قابل اندازه گیری، تصمیمات و اقدامات سازمانی است که نشان دهنده میزان موفقیت و دستاوردهای کسب شده است.هزینه های بخش محوری از عملکرد محسوب می شوند، در عین حال عملکرد تقریباً هر هدف رقابتی و تعالی غیر مادی نظیر قابلیت اطمینان، انعطاف پذیری، کیفیت و سرعت را نیز در بر می گیرد (تانگن، ۲۰۰۴).
۲-۱-۳ مدیریت عملکرد
مدیریت عملکرد، عبارت است از ایجاد نظامی برای به کارگیری اطلاعات مربوط به اندازه گیری عملکرد سازمان، از طریق به کارگیری نتایج بررسی عملکرد در تعین اهداف، تخصیص منابع و آگاهی دادن به مدیران برای حفظ یا تغییر خط مشی فعلی به منظور دستیابی به اهداف (لی، ۲۰۰۱). سیس
تم مدیریت عملکرد، سیستمی است که طرح ریزی عملکرد و تدوین برنامه ها، اجرای برنامه های تدوین شده، انجام ارزیابی با کمک نظام های ارزیابی و در نهایت بهسازی عملکرد از طریق انجام اقدامات اصلاحی بر اساس بازخوردهای دریافتی در مرحله ارزیابی عملکرد را تبیین می کند (قلایینی و همکاران، ۱۹۹۷). هدف نهایی سیستم مدیریت عملکرد، تحقق عملکرد مورد انتظار از سازمان و بهبود مستمر است (بیاض و همکاران، ۱۳۸۸).
در جهان رقابتی امروز که بهره وری در همه زمینه‌ها افزایش یافته و تنها سازمان‌هایی امکان بقاء دارند که به بهترین وجه ممکن از منابع خود استفاده نموده و بیشترین بهره وری را داشته باشند، مدیریت عملکرد که مایه افزایش بهره وری نیروی انسانی می‌باشد، از اهمیت بسیاری برخوردار است… برای نیل به مدیریت عملکرد مؤثر، سازمانها می‌بایست:
عوامل مهم موفقیت و معیارهای عملکرد مطلوب را تعیین نمایند.
فرهنگ سازمانی راارتقاء بخشیده یا فرهنگ سازمانی مطلوب و متناسب با اهداف مدیریت عملکرد ایجاد نمایند.
فرایندهای سازمانی و عملکرد کارکنان را دائماً مورد بررسی قرار داده و در جهت بهبود آنها بکوشند.
یک بانک اطلاعاتی جهت جمع آوری و اعمال نتایج بدست آمده در سیستمهای منابع انسانی و تصمیم‌گیریهای آتی سازمان تشکیل دهند (سهرابی و خان محمدی، ۱۳۸۶).
با اعمال مدیریت عملکرد درسازمانها و بهره گیری از نتایج بدست آمده، سازمان‌ها می توانند فعالیت‌های آینده خود را به شکلی نظام مند به شرح زیر سازماندهی نمایند:
رفتارها و مسئولیتهای شغلی کارکنان را مستند سازی نمایند.
تعیین و تعریف انتظارات عملکردی مورد نظر سازمان‌ها و تفهیم آنها به کارکنان و
ایچاد چار چوب مناسب برای برقراری ارتباطات بین سرپرستان و کارکنانو
هم جهت کردن اهداف و انتظارات سازمان با اهداف و خواسته‌های کارکنان.
پدید آوردن فرصت مناسب برای ارزیابی مداوم کارکنان و هدایت و تشویق آنها در جهت نیل به اهداف سازمان توسط سرپرستان .
برقراری نظامی مشارکتی در تمام سطوح سازمانی به طوری که اهداف و خواسته‌های سازمان به آسانی به کارکنان منتقل شده و از سوی دیگر انتظارات کارکنان نیز به سهولت به اطاع سرپرستان و مدیریت سازمان برسد .
برقراری نظام پاداش و جبران مطلوب و متناسب با عملکرد کارکنان .
ارتقاء سطح رضایت مندی کارکنان (بیاض و همکاران، ۱۳۸۸).
شکل ۲-۱ سیستم مدیریت عملکرد (بیاض و همکاران، ۱۳۸۸)
۲-۱-۴ ارزیابی عملکرد
ارزیابی عملکرد به فرایند سنجش جامع عملکرد و در قالب عباراتی نظیر: کارایی، اثربخشی، توانمندسازی، قابلیت پاسخگویی در چارچوب اصول و مفاهیم برای تحقق اهداف و وظایف سازمانی، ساختاری، برنامه‎ای و توسعه بلندمدت سازمان ارزیابی عملکرد سازمان اطلاق می شود و یا به عبارت دیگر منظور ارزیابی عملکرد این است که مدیر کلیه امکانات مصرف شده اعم ازمادی و معنوی را با بازدهی کار بر اساس معیارهای مورد قبول مقایسه کند تا روشن شود که به اهداف کمی و کیفی مورد انتظار نائل آمده است یاخیر (سهرابی و خان محمدی، ۶:۱۳۸۶). بدین ترتیب ارزیابی عملکرد به مجموعه اقدامات و اطلاعاتی اطلاق می‎گردد که به منظور افزایش سطح بهینه از امکانات و منابع در جهت دستیابی به اهداف به شیوه‌ای اقتصادی توأم با کارایی و اثربخشی صورت می‌گیرد، به طوری که ارزیابی عملکرد در بعد «نحوه استفاده از منابع» اساساً در قالب شاخص‌های کارایی بیان می شود.اگر در ساده‌ترین تعریف، نسبت داده به ستاده را کارایی بدانیم، نظام ارزیابی در واقع میزان کارایی تصمیمات مدیریت در خصوص استفاده از منابع و امکانات را مورد سنجش قرار می‌دهد، که عمده‌ترین شاخص آن صرفه ‌اقتصادی یا بهینه بودن فعالیت‌هاست.از سوی دیگر ارزیابی عملکرد در بعد «سازمانی» معمولاً معرف اثر بخشی فعالیت‌هاست، منظور از اثربخشی، میزان دستیابی به اهداف و برنامه‌ها با ویژگی کارا بودن فعالیت‌ها و عملیات می باشد. (خدائی، ۲۸:۱۳۸۷). به طور کلی نظام ارزیابی عملکرد را می توان فرایند سنجش و اندازه گیری، مقایسه میزان و نحوه دستیابی به وضعیت مطلوب با معیارها و نگرش معین در دامنه و حوزه تحت پوشش معین با شاخص‌های معین دردوره زمانی معین با هدف بازنگری، اصلاح و بهبود مستمر آن دانست (رحیمی، ۱۳۸۵).
۲-۱-۵ اهمیت و ضرورت بررسی عملکرد
در عصر پیشرفت های مداوم، دوران ارزش افزوده، عصر انجام فعالیت های زیاد با امکانات محدود و بالاخره دوران ارتقا بهره وری، وجود یک نظام ارزیابی عملکرد نامناسب می تواند نارسایی مهمی محسوب شود (ایران زاده و همکاران، ۵۳:۱۳۹۰). هر تلاشی که به منظور دستیابی به موفقیت صورت می‌گیرد باید دارای چارچوبی باشد و بهبود عملکرد سازمانی باید بر آگهی فرآیندی باشد که «چرخه عملکرد» نامیده می‌شود. هر برنامه بهبود عملکرد سازمانی باید از اندازه‌گیری عملکرد و بعدارزیابی عملکرد شروع نماید (تولایی، ۱۳۸۶). موضوع اصلی در تمام تجزیه و تحلیل های سازمانی، عملکرد است و بهبود آن مستلزم اندازه گیری است و از این رو سازمانی بدون سیستم ارزیابی عملکرد قابل تصور نمی باشد. همچنین صاحبنظران و محققین معتقدند که ارزیابی عملکرد، موضوعی اصلی در تمامی تجزیه و تحلیل های سازمانی است و تصور سازمانی که شامل ارزیابی و اندازه گیری عملکرد نباشد، مشکل است. ارزیابی و اندازه گیری عملکرد موجب هوشمندی سیستم و برانگیختن افراد در جهت رفتار مطلوب می شود و بخش اصلی تدوین و اجرای سیاست
سازمانی است (الهی، ۲:۱۳۸۷).
۲-۱-۶ فرایند مدیریت عملکرد
فرایند مدیریت عملکرد یک فرایند چرخه ای است که با برنامه‌ریزی عملکرد آغاز می‌شود. خود برنامه‌ریزی عملکرد نیز شامل دو بخش می‌باشد که عبارتند از:
الف) تعریف نقش‌ها و مسئولیت‌های کارکنان و معیارها و انتظارات عملکرد که خود می‌تواند کارکنان را از نحوه مشارکت آنها در راهبرد سازمان آگاه نماید. دراین بخش کارکنان با اهداف کلان سازمان و راهبردهای دستیابی به آنها به طور کامل آشنا می‌گردند و از خواستها و انتظارات سازمان آگاهی می‌یابند.
ب) تهیه و تدوین اهداف مشخص برای کارکنان که این کار نیز بر مبنای وظایف، نقش‌ها و مسئولیت‌های خود کارکنان انجام می‌شود.
هر دو بخش فوق الذکر درچهار مرحله برنامه ریزی و اجرا می شوند:
تعریف نقش‌ها، مسئولیت‌ها و تعیین اهداف از سوی سرپرستان و با بهره گرفتن از داده‌های دریافتی از کارکنان به طور مشارکتی انجام می‌شود.
سرپرست به اتفاق کارمند و به طور مشترک نسبت به تدوین راهبردهای لازم برای دستیابی به اهداف تعیین شده اقدام می نمایند.
سرپرست به اتفاق کارمند درمورد روشی که برای ارزیابی عملکرد و پیشرفت کارمند مورد استفاده قرار خواهد گرفت، تصمیم گیری می نمایند.
سرپرست با انجام ارزیابی‌های لازم بر پیشرفت عملکرد کارمند نظارت نموده و بازخورد اصلاحی لازم را به او ارائه می نماید و به هدایت وی می پردازد. گاهی نیز سرپرست در انتظارات خود تجدید نظر نموده و آنها را تعدیل می نماید (نلی، ۲۰۰۰)..
هدایت رکن اساسی مدیریت عملکرد است. در خلال جلسات هدایت، سرپرستان به ارائه راهکارهای لازم و هدایت کارکنان در مسیر توافق شده اقدام می نمایند تا کارکنان به اهداف از پیش تعیین شده دست یابند. فرایند مذکور باعث می‌شود تا عملکرد مطلوب کارکنان تشویق و در نتیجه تکرا پذیری آن بیشتر گردد و از طرفی عملکرد نامطلوب نیز شناسایی و با ارائه راهکار مناسب توسط سرپرست، کارمندان به اصلاح عملکرد خود اقدام نمایند. همان‌گونه که ملاحظه می شود نتیجه فرایند فوق بهبودعملکرد کارکنان است که در نهایت باعث افزایش بهره‌وری نیروی انسانی خواهد شد. بهره‌وری نیروی انسانی از دو طریق یکی حذف یا کاهش عملکرد نامطلوب کارکنان و دیگری حفظ یا افزایش عملکرد مطلوب و تشویق در تکرار پذیری آن. در فرایند ارزیابی عملکرد نکات فراوانی باید در نظر گرفته شود زیرا طراحی دقیق و مناسب یک الگوی ارزیابی عملکرد متناسب با اهداف و ماموریت­های سازمان و با توجه به فرهنگ آن از وظایف اصلی و مهم مدیران سازمانهاست. اما آنچه بیش از هر چیز در طراحی سیستم ارزیابی عملکرد حائز اهمیت است توجه به ماموریت و اهداف سازمان است (نلی^[۳]، ۲۰۰۰).

حضور چشمگیر شخصیت­های علمی و سیاسی سادات از اواسط قرن سوم تا قرن ششم و هفتم هجری نیز تأثیر زیادی بر اوضاع سیاسی، مذهبی این منطقه گذاشته است. از چهره‌های برجسته‌ی این سادات می­توان عبدالعظیم حسنی (ع) و حسن بن زید معروف به داعی کبیر، بنیانگذار دولت علویان طبرستان را نام برد که در قرن سوم هجری در این شهر می­زیسته­اند­.
روستاهای ری نیز شیعه مذهب بوده اند، چنانکه یاقوت می­گوید: روستاهای ری، همگی شیعه‌اند و تعداد بسیار اندکی حنفی در آن روستاها زندگی می­ کنند­؛ ولی از شافعیان اثری نیست. از جمله­ روستاهای ری می­توان به کلین­، ورامین­، دوریست­، اشناباد و قصران (­منطقه ی کوهستانی شمال شرقی و غریی تا مرز مازندران، که خود شامل روستاهای بسیار زیادی بوده) اشاره کرد (یاقوت حموى، ۱۳۹۹ق: ۳/۱۱۷).

۴-۴- اصفهان

اصفهان شهری است در ناحیه جبال، که ناحیه قدیم آن را «جی» گویند و گفته شده است که اسکندر مقدونی آن را احداث کرده است. این شهر همیشه دارای شعراء، مجتهدین، منجمین و اطباء زیادی بوده است (قزوینی، ۱۳۶۶: ۳۵۸-۳۵۶).
آن چنان که از منابع تاریخی بر می‌آید و به نقل بلاذری، خلیفه دوم در سال ۲۳ ه. ق عبدالله بن بدیل بن ورقاء قراعی را برای فتح اصفهان اعزام کرد و بنا به قولی دیگر به ابوموسی اشعری در این باره نامه نوشت و او عبدالله بن بدیل را برای فتح اصفهان فرستاد. او نخست قسمت جی اصفهان را با صلح فتح کرد و سپس بر همه اصفهان و نواحی اطراف آن مسلط شد. عبدالله از آن به بعد تا پس از استقرار خلافت عثمان، حاکم اصفهان بود. بعد از او، عثمان شخصی به نام سائب بن افزع را حاکم اصفهان کرد. در ایام خلافت مروان بن حکم، هذیل بن قیس عنبری حاکم اصفهان شد و از آن به بعد بود که قبیله‌ی عنبریان به اصفهان آمدند و ساکن شدند (بلاذری، ­۱۳۳۷: ۴۳۹).
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در دوران خلافت امام علی (ع) یکی از اصحاب آن حضرت به نام قیس بن یزید بر اصفهان حکومت می­کرد (انصاری، ۱۴۱۲­: ۱/۳۱۱).
پس از مرگ وی، مخنف بن سلیم بن حارث از طرف امام (ع) والی این شهر شد که در جنگ صفین به حمایت از امام (ع) شرکت نمود (ابن ابى الحدید، ۱۳۳۷­: ۳/۱۸۳). پس از آن در دوره امویان اصفهان به شدت تحت تاثیر تبلیغات بنی امیه که رواج اهل تسنن و ناصبی­گری را تا چند قرن در این شهر در پی داشت (ابن ابى الحدید، ۱۳۳۷­: ۳/۱۸۳). یکی از قیام‌های مهم تشیع که در اصفهان و در اواخر دوره‌ی اموی اتفاق افتاد، قیام عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر بود که در سال‌های ۱۲۷-۱۲۸ ه. ق از کوفه شروع شد و به مناطق مرکزی ایران سرایت کرد و تا مدتی اصفهان را پایگاه خویش قرار داده بود. پس از آن عبدالله گرفتار نیروهای ابومسلم خراسانی شد و سرکوب گردید (جعفریان، ۱۳۸۸­­: ۱۶۴). ابواسحاق اصفهانی صاحب کتاب الغارات در گسترش تشیع در اصفهان در قرن سوم هجری نقش کلیدی داشته است. نام دیگر او ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی است که از قبیله­ی بنی ثقیف بوده و ابتدا دارای مذهب زیدی بوده و سپس به شیعه دوازده امامی گرایش پیدا می­ کند. سید محسن امینی صاحب اعیان الشیعه معتقد است: «از گفتار علامه مجلسی و ابن طاووس استنباط می­ شود که ابراهیم اصفهانی دارای ویژگی­های تحسین برانگیزی بوده و موجب نشر مذهب تشیع در اصفهان گردیده است و به سال ۲۸۳ ه. ق در اصفهان از دنیا رفته است» (امین، ۱۳۶۵: ۲/۲۰۹).

۴-۵- اهواز

منطقه اهواز، از جمله مناطق جنوبى ایران است که داراى جمعیت شیعى قابل توجهى بوده است. مقدسى، نیمى از مردم اهواز را شیعى دانسته است. گرچه گزارش وى مربوط به قرن چهارم است، ولى طبیعى است که این نسبت مى‏تواند حدود حضور تشیع در این منطقه در قرن دوم را نیز مشخص کند. عبد اللّه بن جند باز جمله صحابه امام صادق (ع) و امام کاظم (ع) بوده است که به تصریح شیخ طوسى، وکیل امام هفتم بوده است. آنچنان که از روایت ابن شعبه در تحف العقول برمى‏آید، وى امام صادق (ع) را نیز درک کرده و مجموعه وصایایى را از آن حضرت نقل کرده است که ابن شعبه آنها را به تفصیل آورده است. با بهره گرفتن از بعضى فقرات این وصایا، مى‏توان چنین حدس زد که وى احتمالا وکالت امام صادق (ع) را نیز عهده‏دار بوده است. این‏که وى در کجا به انجام وظیفه وکالت پرداخته است، منابع موجود تصریحى در این باره ندارند؛ اما با توجه به این نقل کشّى درباره على بن مهزیار که وى پس از درگذشت عبد اللّه بن جندب به جاى او منصوب شد و با توجه به نقل دیگرش که على بن مهزیار پس از تشیع ساکن اهواز شد و در آن‏جا اقامت گزید، مى‏توان چنین استنتاج نمود که عبداللّه بن جندب نیز در منطقه اهواز و بصره به وکالت مشغول بوده است. درباره وى، مدح و تمجیدهاى بسیارى در منابع کهن وارد شده که جاى هیچ تردیدى را در جلالت قدرش باقى نمى‏گذارد (جبارى، ۱۳۸۲: ‏۱/۱۳۰).

۴-۶- بیهق (سبزوار)

بیهق یکی از شهرهای شمال شرق ایران است که بین چهار شهرستان قوچان در فاصله ۱۶۳ کلیومتری شمال شرق بیهق، نیشابور در فاصله ۱۶۴ کلیومتری شرق بیهق، شاهرود در فاصله ۲۵۴ کلیومتری مغرب بیهق، و کاشمر در فاصله ۲۱۰ کلیومتری در جنوب شرقی بیهق قرار گرفته است (امین، ۱۳۸۲: ۳۳).
عثمان در سال ۲۸ یا ۲۹ق عبدالله‌ بن عامر‌بن کریز را والى بصره قرار داد. عبدالله بخش‌هایی از سرزمین فارس را فتح کرد و در سال ۳۰ هجری سپاهی را برای فتح خراسان گسیل کرد. در این لشکرکشی اسودبن کلثوم عدوی از جانب عبدالله‌بن عامر فرماندهی فتح این مناطق را بر عهده داشت (بلاذری، ۱۳۸۲: ۵۶۲).
در سال ۳۱ هجری ابن‌عامر، اسود بن کلثوم را به سمت بیهق فرستاد، البته وی در بیهق کشته شدو ادامه فتح بعد از اسودبن کلثوم به دست برادرش ادهم‌ بن کلثوم صورت گرفت و او بیهق را فتح کرد. مردم آن در همان ابتداى ورود سپاه‏ اسلام به این منطقه، با رغبت ایمان آوردند. به گفته برخى از محققان، این منطقه از مراکز مهم سکونت شیعیان بوده، به‏ویژه آن‏که، تشیع اهالى آن، تشیع اثنا عشرى بوده است. شاید یکى از مؤیدات این قول، کلام حموى باشد که: «اکثر مردم آن روافض غلاه هستند» (حموی، ۱۹۹۵: ۹۵)^.
حضور قنبر یکی از مشهورترین خدمت‌گزاران امام علی (ع) (ثقفی، ۱۳۷۳: ۵۳۴) و فرزندان وی، هانی و شاذان و نوه قنبر، علی‌بن جمعه‌بن هانی از عوامل مهم گسترش تشیّع در بیهق است. هر چند گفته شده است قنبر به دست حجاج بن یوسف در سرزمین عراق و خارج از مرزهای ایران به شهادت رسید، (یاقوت حموى، ۱۳۹۹: ۲/۳۰۳). با این حال نمی‌توان حضور وی را در بیهق به کلی رد کرد، چراکه ممکن است قنبر فرزندانش در بیهق ساکن شده، ولی خود قنبر پس از مدت کوتاهی به سمت عراق برگشته و در همانجا به شهادت رسیده باشد. ابن‌فندق دو مسجد در بیهق به نام هانی و شادان از فرزندان قنبر گزارش نموده است (ا‌بن‌فندق، ۱۳۶۱: ۲۵).
بنابراین حضور و اقامت خاندان قنبر در بیهق از عوامل گسترش تشیع در بیهق می‌باشد، هر چند محل شهادت یا وفات آنها خارج از منطقه بیهق صورت گرفته باشد.
شهر بیهق یکی از مناطقی است که از اوایل ورود اسلام کانون توجه برخی از داعیان شیعی بود. برای نمونه، یحیی ‌‌بن زید بعد از شهادت پدرش همراه یاران بیهقی خود توانست بر حاکم نیشابور مسلط شده و برای مدتی حاکمیت نیشابور را به دست گیرد (نویری، ­بی­تا­: ۲۴/ ۴۰۸-۴۱۰). بنابراین، همراهی تعدادی از شیعیان با قیام یحیی بیانگر حضور شیعیان در بیهق است. یحیی بن زید بعد از شهادت پدرش بعد از گریزهایی که از دست امویان داشت به کربلا و سپس به مدائن و ری و در ادامه به سرخس رفت. یحیی در سرخس نزد یزید بن عمرو تمیمى رفت و در خانه یکی ازخاندان اسید بن عمر به مدت شش ماه اقامت گزید. مسیر بعدی یحیی، بلخ نزد حریش ‌بن عبدالرحمن شیبانی بود. بعد از ولید بن یزید، هشام ‌بن عبدالملک به حکومت رسید و دستور دستگیری یحیی را داد، با این حال حریش زیر شکنجه حاضر به نشان دادن جای یحیی نشد تا اینکه پسرش برای حفظ جان پدر، مخفیگاه یحیی را نشان داد و یحیی به زندان افتاد. بعد از مدتی به دستور ولید آزاد شد. اهالی خراسان زنجیرهایی را که یحیی با آن بسته شده بود، به بالاترین قیمت خریداری کردند (اصفهانی، ­۱۹۸۷: ­۱۴۸­-۱۴۷). نصر بن سیار قبل از آزادی یحیی، وی را احضار کرد و او را به آزادى و امان مژده داد و سخن از تقوا و عفاف و آرامش به میان کشید. یحیی در پاسخ به صراحت گفت: «آیا امروز براى امت محمد فتنه‏اى خطرناک‌تر و زیان‏بخش‏تر از دستگاه شما یافت می‌شود. آیا این فتنه نیست که شما خون بناحق می‌ریزید و دعوت به ناحق می‌کنید. نصر ‌بن سیار به سخنان یحیى پاسخى نگفت، فقط فرمان داد دو هزار درهم و جفتى نعلین براى او آوردند و از وى تقاضا کرد، به شام نزد ولید بن یزید برود» (بلاذری، ۱۴۱۷: ۳/۲۶۰). به نظر می‌رسد نکشتن یحیی در خراسان به سبب حضور شیعیان خراسانی بوده است. بنابراین، قیام یحیی یکی از قیام‌های امامی بود که در اوایل قرن دوم شکل گرفت و تا حدودی نیز موفقیت کسب کرد، ولی به سبب قدرت نیروی مرکزی نتوانست دوام بیاورد. در هر حال گرد آمدن افرادی دور او نشانه تشیّع آنها بوده و متقابلاً قیام و شهادت یحیی باعث رواج تشیّع درآن منطقه شد.
باید توجه داشت تلاش پیروان زیدیه، برای انتساب قیام یحیی در ادامه ادعای آنها مبنی بر زیدی بودن قیام زیدبن علی‌بن الحسین‡می‌باشد؛ درحالی که زیدی بودن قیام زید و فرزندشیحیی مورد پذیرش نیست؛ چون اولاً، زید ادعایی نسبت امامت نداشت و قیامش مورد تأیید امام صادق (ع) †بود (کلینى ۱۳۶۲: ­۸/۲۶۴). امام صادق (ع) †در حق وی دعا نمود و فرمود: «خداوند عمویم زید را رحمت کند او مردم را به آل محمد‰ دعوت نمود و اگر پیروز می‌شد بر عهد خود وفا می‌نمود. زید با من درباره خروجش مشورت نمود، من به وی گفتم ای عمو اگر می‌خواهی بر کناسه کوفه تو را بر دار بزنند پس خروج کن» (صدوق­، ­۱۳۷۳: ­۱/۲۴۹).
نکته دیگری که می‌تواند بر امامی بودن قیام زید و یحیی دلالت داشته باشد، حدیثی از امام صادق†††است که ضمن آن زید را دانشمند و راستگو خطاب کرده و ادعای امامت از جانب زید را رد نموده و به صراحت نفس زکیه را به عنوان کسی که مدعی امامت بوده معرفی نموده است و از پیوستن شیعیان به قیام نفس زکیه منع نموده است (کلینى۱۳۶۲: ۸/۲۶۴). بنابراین با توجه به مطالب فوق می‌توان چنین نتیجه گرفت: اولاً، شیعیان قبلاً در بیهق حضور داشته‌اند، ثانیاً، در بین آنها عالمی بوده که به یحیی در قیامش کمک نموده است. ثالثاً، می‌توان به گونه تشیّع مردم بیهق که از نوع امامی بوده پی برد. صاحب معجم‌البلدان که نویسنده‌ای سنی‌مذهب است به رافضی (شیعه) بودن مردم این منطقه اشاره و چنین گزارش نموده است: «از بیهق، علما و فقها و ادبای بیشماری برخاسته‌اند، با این حال، غالب بر مذهب مردم این منطقه غالیان رافضی می‌باشد» (یاقوت حموى، ۱۳۹۹ق: ۱/۵۳۸). قزوینی نیز در کتاب النقض خود به تشیّع مردم بیهق اشاره نموده و چنین گفته است: «زآنگه در ولایت حلب و حرّان و کوفه و کرخ و بغداد و مشاهد ائمه و مشهدِرضا و قم و قاشان و آوه و سبزوار و گرگان و استراباد و دهستان و جربادقان و همه بلاد مازندران و بعضی از دیار طبرستان و ری و نواحی بسیار از وی[آن] و بعضی از قزوین و نواحی آن، و بعضی از خرقان، همه شیعی اصولی و امامتی باشند» (قزوینی، ۱۳۵۸: ۴۵۹).

فصل پنجم:

مراکز شیعه نشین ایران در قرن سوم هجری

درآمد

در قرن سوم هجری تشیع در ایران تحت تاثیر عوامل مختلف و به خصوص هجرت امام رضا (ع) در اریان گسترش یافت که در این فصل ابتدا به صورت مفصل به آن پرداخته می­ شود و سپس روند گسترش تشیع در شهرهای مورد بحث قرار گرفته و سپس روند تشکیل حکومت علویان در طبرستان بررسی گردیده است.

۵-۱- هجرت امام رضا (ع) به ایران

در دوره خلافت مامون علاوه بر مواجه بودن خلافت عباسی با مشکلات متعدد سیاسی و اجتماعی، شخص مامون هم با بحران مشروعیت و مقبولیت در بین خاندان عباسی و اعراب روبرو بود. مأمون برای رویارویی با این موانع و مشکلات و با اهداف خاص دیگر، نقشه زیرکانه ولایت­عهدی امام رضا (ع) را طرح و اجرا کرد و در نهایت با فرستادن رجاء بن ابی الضحاک امام رضا (ع) را به اجبار از راه بصره به مرو آورد (یعقوبى، ۱۳۷۱­: ‏۲/۴۶۵). آنجا بود که مأمون درخواست خود را مبنى بر سپردن ولایت عهدی خود به امام رضا (ع) مطرح کرد و پس از اصرار فراوان مأمون و استنکاف امام (ع) از پذیرفتن آن، در نهایت امام (ع) در پی تهدیدهای مأمون، در رمضان سال ۲۰۱ هجری قمری ولایت­عهدى را به ناچار پذیرفت (مجلسی، ۱۳۶۳­: ۴۹/۲۸).
امام رضا (ع) به عنوان تجلی اسلام راستین وقتی به مرو آمدند و با اجبار ولایت­عهدی را پذیرفتند، تحت تاثیر نقشه‌ها خلیفه و اطرافیانش قرار نگرفته و با محاسبه دقیق اقدامات و فعایت‌هایی را انجام دادند تا ضمن شکست طرح مرموز مامون، از این فرصت برای گسترش تشیع استفاده نمایند. در اینجا به بیان مجموعه اقدامات آن حضرت می­پردازیم:

۵-۱-۱- استفاده از ظرفیت ولایت عهدی برای گسترش تشیع

امام (ع) در مرو تمام سعی خود را بر آن داشت تا از موضوع ولایت­عهدی برای مشروعیت دادن به خلافت عباسی استفاده نشود و علالوه بر آن از این فرصت برای نشر معارف اهل بیت (ع) و تشیع استفاده نماید. امام (ع) در این راستا تدابیر ذیل را اتخاذ نمود:
از جمله دلایل که مامون که را به فکر طرح مسئله ولایت عهدی امام (ع) انداخت، منحرف کردن ذهن امام (ع) از انجام وظایف اصلی امامت خود بود. امام (ع) با نیل به این حقیقت در مواجهه با خاندانش، شیعیان و علویان تمام وظایف خود را انجام دادند.
حفظ ارتباط با شیعیان و علویان.
تلاش برای نشر معارف اهل بیت (ع) و تشیع.
تلاش برای جذب توده‌های مختلف مردم به سوی امامت اهل بیت (ع).
حمایت فکری و معنوی از شیعیان.

۵-۱-۲- تلاش برای شناساندن حقانیت اهل بیت (ع)

امام رضا (ع) می­خواست از اقدام مأمون در طرح ولایت­عهدی خودش به عنوان اقدامى در شناخت حق علویان برای خلافت نشان دهد. تا آن زمان خلفاى عباسى چنین حقّى را براى علویان نپذیرفته بودند. در همین راستا امام (ع) فرموده است: «سپاس خداى را که آنچه مردم از ما تباه کرده بودند، حفظ فرمود و قدر و منزلت ما را که پایین برده بودند، بالا برد. هشتاد سال بر بالاى چوبهاى کفر ما را لعن و نفرین کردند، فضایل ما را کتمان نمودند و دارایی‌هایى در دروغ بستن به ما هزینه شد و خداوند، جز بلندى یاد ما و آشکار شدن فضل ما را نخواست»­ (­صدوق، ­۱۳۷۳­: ۲/۱۶۲). آنچه جالبتر از این موارد به نظر مى‏رسد، استدلالى است که امام (ع) در برابر مأمون پیش از پذیرش پیشنهاد ولایتعهدى بدان تمسّک جست و او را تلویحاً و به گونه‏اى خاص در بن بست قرار داد، آن گونه که مجبور شود یا از اساس منکر حقّ خلافت براى خود و پدرانش شود و یا دست از سر امام (ع) بردارد. امام (ع) در برابر او فرمود: «اگر این خلافت مال تو است و خدا آن را براى تو قرار داده است، در این صورت، جایز نیست لباسى را که خدا به تو پوشانده از خود خلع کرده و در اختیار دیگرى قرار دهى و اگر مال تو نیست در این صورت جایز نیست آنچه را که مال تو نیست به دیگران ببخشى» (نیشابورى‏، ­۱۴۲۳­‏: ۲۲۳). همچنین امام (ع) در خطبه‏اى که آن حضرت پس از تثبیت ولایت­عهدى خواندند، به نکات مهمى اشاره شده است. از جمله آن که فرمودند: «امیر المؤمنین­ (یعنى مأمون) که خدا او را در رفتن راه راست کمک کند و در استقامت امرش توفیق دهد، آنچه از حق ما را که دیگران انکار کرده بودند به رسمیّت شناخت. او ریاست کل و خلافت را براى من واگذاشت اگر بعد از او زنده ماندم» (صدوق، ۱۳۷۳: ۲/۱۴۶­). امام (ع) در سخنان فوق را در پنج محور ذیل بیان کرده است:
امام (ع) بااستدلالها و استنادات خود ثایت می­ کند که امامت و ولایت بعد از رحلت رسول خدا (ص) حق اهل بیت (ع) بوده که به ناحق از آنان سلب شده است.
بعد از رحلت رسول خدا (ص) ظلم و جور زیادی در حق خاندان پیامبر (ص) وارد شده است.
در این دوره تاریخی تبلیغات دروغین زیادی در حق خاندان پیامبر (ص) انجام گرفته که بی‌پایه و اساس بوده و فقط برای کتمان حقاقیق د باره اهل بیت (ع) بیان شده است.
دعاوی بنی­عباس در زمینه خلافت دروغ محض است و ولایت و امامت حق خاندان پیامبر (ص) می­باشد.
امام رضا (ع) از مامون اعتراف می­گیرد که خلافت حق اهل بیت (ع) بوده است. ­«گرفتن اعتراف از مأمون بر این که خلافت حقّ اهل بیت است، جزو نکات اساسى این مسأله بود که امام (ع) آن را دنبال مى‏کرد؛ زیرا بر عکس آنچه مأمون مى‏خواست امام رضا (ع)را به تأیید خلافت خود وادارد، خود مجبور شده بود امامت اهل بیت را تأیید کند» (جعفریان، ۱۳۸۱: ۴۴۰).
این سخنان و اقدامات نتایجی به شرح ذیل داشت:
مردم با حقانیت و مظلومیت خاندان پیامبر (ص) آشنا می­شدند.
در اعتقادات طرفداران بنی­عباس تشکیک حاصل می­شد و بعضی از اینان را به سوی تشیع جذب می­کرد.
این سخنان اعتقادات و باور شیعیان را برای پیروی از ائمه مستحکم‌تر می­نمود.
به علت دوستی و علاقه ایرانیان به خاندان پیامبر (ص)، این سخنان دوستی و علاقه آنان را مستحکمتر می­نمود و در نتیجه اینان سریعتر به تشیع روی می­آوردند.
کسانی از مردم که در تعیین تکلیف خود برای پیوستن به تشیع مرددّ بودند با این سخنان تشجیع شده و به تشیع می­گراییدند.

۲-۶ معرفی تعدادی از روش­های شناسایی و تحلیل ساختار شیمیایی پلی­ساکارید
۲-۶-۱ کروماتوگرافی گازی
کروماتوگرافی در برگیرنده گروهی از روش­های مهم و گوناگونی است که به دانشمندان اجازه می­دهد تا اجزای یک مخلوط پیچیده را از یکدیگر جدا کرده و هویت آن­ها را مشخص کنند. اصطلاح کروماتوگرافی، به دلیل اینکه در برگیرنده تکنیک­های مختلفی است، به طور مشخص قابل تعریف نیست اما در تمام این روش­ها یک فاز ساکن و یک فاز متحرک وجود دارد و اجزای یک مخلوط به وسیله جریانی از یک فاز متحرک که از داخل یک فاز ساکن عبور می­ کند، بر اساس اختلاف در سرعت مهاجرت اجزای مختلف نمونه، جدا سازی می­شوند (اسکوگ^[۷۲]، ۱۹۱۸).
در کروماتوگرافی گازی نمونه تبخیر شده، و به سر ستون کروماتوگرافی تزریق می­ شود. شویش با جریانی از فاز متحرک گازی بی­اثر انجام می­ شود. در کروماتوگرافی گازی، فاز متحرک با مولکول­های آنالیت برهم کنشی ندارد و فقط به عنوان وسیله­ای برای انتقال مولکول­ها از داخل مواد پرکننده عمل می­ کند. به طور کلی یک کروماتوگراف گازی شامل مخزن گاز حامل (گاز­های حامل متداول: هلیم، آرگون، هیدروژن و نیتروژن)، سیستم تزریق نمونه، ستون و آشکارساز می­باشد که زمان خروج مواد از ستون کروماتوگرامی را ثبت خواهد کرد و بر اساس زمان خروج و سطح زیر نمودار، نوع و مقدار ماده را برآورد خواهیم کرد (اسکوگ، ۱۹۱۸).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۲-۶-۲ طیف سنجی مادون قرمز تبدیل فوریه (FTIR^[73])
طیف سنجی مادون قرمز یکی از روش­های خوب و متداولی است که از سال­ها پیش برای تجزیه و شناسایی مواد مورد استفاده قرار گرفته است. فرکانس تشعشع الکترو مغناطیس در ناحیه مادون قرمز(IR) مطابق با فرکانس ارتعاش طبیعی اتم­های یک پیوند است و پس از جذب امواج مادون قرمز در یک مولکول، باعث ایجاد یک سری حرکات ارتعاشی در آن می‌شود که اساس و مبنای طیف ‌سنجی مادون قرمز را تشکیل می‌دهد. ساده­ترین نوع حرکات ارتعاشی در یک مولکول، حرکات خمشی و کششی است. تقریباً تمامی ترکیباتی که پیوند کوالانسی دارند، اعم از آلی یا معدنی، فرکانس‌های متفاوتی از اشعه الکترو­مغناطیس را در ناحیه مادون قرمز جذب می‌کنند. ناحیه مادون قرمز، ناحیه‌ای از طیف الکترو­­مغناطیس است که طول موجی بلندتر از نور مرئی (۴۰۰ تا ۸۰۰ نانومتر) و کوتاه ‌تر از امواج مایکروویو (طول موج بلندتر از۱میلی­متر) دارد. بسیاری از شیمیدان­ها از واحد «عدد موجی» در ناحیه مادون قرمز طیف الکترو­مغناطیس استفاده می‌کنند. عدد موجی با واحد Cm^-1 بیان شده و عبارت است از عکس طول موج. مزیت این واحد این است که رابطه مستقیمی با انرژی دارد. مهمترین قسمت عملی این طیف، ناحیه بین Cm^-1 ۴۰۰۰-۴۰۰ می­باشد. مشابه دیگر انواع جذب انرژی، هنگامی که مولکول‌ها اشعه مادون قرمز را جذب می­ کنند، به حالت انرژی بالاتر برانگیخته می‌شوند.
جذب تابش مادون قرمز همانند دیگر فرآیندهای جذب، فرایندی کوانتایی است. به این صورت که فقط فرکانس‌های خاصی از تابش مادون قرمز توسط مولکول جذب، و باعث ارتعاش کششی و خمشی پیوندهای کوالانسی می‌شود. انرژی جذب شده از نور مادون قرمز توسط پیوندهای شیمیایی یا گروه‌های عاملی خاص در طول موج مشخص، منجر به کاهش شدت عبور نور شده و معمولاً به عنوان تابعی از عدد موجی (بر­حسبCm^-1) رسم می­ شود. توجه به این نکته مهم است که تمام پیوندهای مولکول قادر به جذب انرژی مادون قرمز نیستند، حتی اگر فرکانس اشعه با فرکانس حرکت تطبیق کند، فقط پیوندهایی که دارای گشتاور دو قطبی هستند قادر به جذب اشعه مادون قرمز می­‌باشند. مثلاً، پیوند موجود در H₂ و Cl₂ و هم چنین پیوند­های موجود در آلکن­ها و آلکین‌های متقارن، اشعه مادون قرمز را جذب نمی‌­کنند. باید توجه داشت که هر پیوند دارای فرکانس ارتعاش طبیعی خاصی است. یعنی یک پیوند خاص با جذب فرکانسی مشخص قادر به ارتعاش کششی است. یک پیوند، به‌ خصوص در دو مولکول مختلف، در محیط­های متفاوتی از نظر اتم­ها و پیوندهای پیرامونی خود قرار داشته و هیچ­گاه دو مولکول با ساختمان‌های متفاوت، طیف مادون قرمز یکسانی نمی­دهند. با توجه به این مطلب، از طیف مادون قرمز می‌توان همانند اثر انگشت در انسان، برای شناسایی مولکول­ها استفاده کرد. با مقایسه طیف مادون قرمز دو ماده که تصور می­ شود مشابه باشند، می ‌توان پی برد که آیا واقعاً یکی هستند یا خیر. اگر تمام جذب‌ها در طیف دو نمونه بر یکدیگر منطبق شوند، به احتمال قریب به یقین، دو ماده یکسان هستند. طیف FTIR علاوه بر موارد گفته شده، اطلاعاتی را در مورد ساختمان شیمیایی یک مولکول، در اختیار ما می ‌گذارد. مثلاً، هر جذبی که در ناحیه Cm^-1 ۱۵۰±۳۰۰۰ طیف قرار داشته باشد، نشان‌دهنده وجود اتصال C-H در مولکول است و جذبی که در ناحیه Cm^-1 ۱۰۰±۱۷۰۰ مشاهده شود معمولا مربوط به پیوند گروه کربونیل در مولکول است.
به طور کلی، پیوندهای سه گانه، قوی‌تر از پیوندهای دوگانه و یا ساده بوده و دارای فرکانس ارتعاشی بالاتر یا به بیانی بهتر و با عدد موجی بالاتر هستند. پیوند C-C دارای فرکانس جذب Cm^-1 ۱۲۰۰ بوده در حالی‌ که پیوند دوگانه C=C فرکانس جذب Cm^-1 ۱۶۵۰ و پیوند سه‌گانه C≡C دارای فرکانس جذب Cm^-1 ۲۱۵۰ است و یا در مثالی دیگر، عدم وجود باند جذبی در ناحیه Cm^-1 ۱۸۵۰-۱۵۴۰ عدم حضور عامل کربونیل را در ساختمان مولکولی می­­رساند. هم چنین حرکت خمشی راحت­تر از حرکت کششی صورت می ‌پذیرد. مثلا، C-H خمشی در ناحیه Cm^-1 ۱۳۴۰ و C-H کششی در ناحیه Cm^-1 ۳۰۰۰ قرار می‌گیرد.
طیف مادون قرمز را می­توان برای گاز­ها، مایعات و یا جامدات به دست آورد. به طور خلاصه، طیف گاز­ها و مایعات فرار را می­توان با انبساط نمونه در یک سل تخلیه شده، طیف مایعات را با فشار دادن نمونه مایع بین دو سطح مستوی و ایجاد فیلمی با ضخامت کم، و ترکیبات جامد را معمولاً به صورت سوسپانسیون در روغن­های با وزن مولکولی زیاد، به شکل قرصی فشرده و یا به صورت فیلم شیشه ­ای رسوبی مورد بررسی قرار داد (سیلوراشتین^[۷۴] و همکاران، ۱۹۶۳).
۲-۷ روش سطح پاسخ (RSM^[75])
RSM مجموعه ­ای از تکنیک­های آماری است که در بهینه­سازی فرایند­هایی بکار می­رود که پاسخ مورد نظر توسط تعدادی از متغیر­ها تحت تأثیر قرار می­گیرد. شمای گرافیکی مدل ریاضی سبب تعریف واژه روش سطح پاسخ شده است (لی و همکاران، ۲۰۰۷). محدوده کاربرد طرح آماری بسیار گسترده است و در اغلب زمینه­ ها به منظور بهینه سازی شرایط عمل از آن استفاده می­ شود (مایرز^[۷۶] و همکاران، ۱۹۹۲). با کمک طرح آماری RSM می­توان به اهداف زیر دست یافت:
۱. کلیه ضرایب مدل رگرسیون درجه دوم با کمک این طرح قابل برآورد هستند.
۲. تعداد آزمایش ها کاهش می­یابد.
۳. اثر متقابل فاکتور­ها بر روی نتایج حاصل از آزمایش­ها بررسی می­گردد.
۴. امکان آزمون عدم برازش (Lack of fit) را فراهم می سازد.
۵. مقادیر بهینه فاکتور­­ها ر ا می­توان با کمترین تعداد آزمایش تخمین زد (ماهرانی و همکاران، ۱۳۸۳).
۲-۸ مروری بر پژوهش­های انجام شده
۲-۸-۱ مروری بر پاره­ای از پژوهش­های انجام شده بر اثر ضد اکسایشی و ضد­میکروبی پلی­ساکارید و عصاره گیاهان
مطالعات زیادی بر گیاهان گوناگون و به ویژه اسانس و عصاره آن­ها انجام شده و فعالیت ضد­اکسیدانی و ضد­میکروبی آن­ها مورد بررسی بسیار قرار گرفته است. در سال­های اخیر استخراج پلی­ساکارید از گیاهان دارویی و بررسی ویژگی­های ضد­اکسیدانی و ضدمیکروبی آن­ها مورد توجه بسیاری از محققین قرار گرفته است. در زیر به تعدادی از آن­ها اشاره خواهد شد.
استخراج پلی­ساکارید از برگ گیاه پاریس پلیفیلا به روش سوکسله انجام شد و نتایج حاصل نشان دادند که این پلی ساکارید دارای خواص ضد­اکسیدانی قوی می­باشد (شن^[۷۷] و همکاران، ۲۰۱۴). استخراج پلی­ساکارید از دانه گیاه فاربیتیس نیل^[۷۸] با بهره گرفتن از روش اولتراسونیک در نسبت آب به ماده خام ۵/۶ میلی­لیتر بر گرم، دمای استخراج ۴۹ درجه سانتی ­گراد، قدرت مافوق صوت ۶/۶۱ وات و زمان استخراج ۶/۳۲ دقیقه انجام گرفت و خواص ضد­اکسیدانی استثنایی و وابسته به غلظت را نشان داد (وانگ^[۷۹] ، ۲۰۱۴). تحقیقات نشان داده­اند گیاه بروگیورا جیمنوریزا^[۸۰] دارای خواص ضد­تب، ضد­اسهال و ضد­باکتریایی می­باشد و در طب سنتی چین جایگاه ویژه­ای دارد. در این مطالعه پلی­ساکارید برگ این گیاه استخراج شده و مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاکی از آن است که پلی­ساکارید حاصل دارای فعالیت ضد­اکسیدانی قابل ملاحظه­ای بوده و توانایی مهار رادیکال­های آزاد بالایی دارد (لی^[۸۱] و همکاران، ۲۰۱۳). پلی­ساکارید دانه گیاه آمومیوم ویلسوم^[۸۲] استخراج و خالص سازی شده و به وسیله کروماتوگرافی سه جزء آن از هم تفکیک گردید. جزء سوم پلی­ساکارید^[۸۳] دارای وزن مولکولی بالاتر و درصد پروتئین بیشتری نسبت به دیگر اجزا می­باشد و اثر بازدارندگی بیشتری بر رشد سلول­های سرطانی کبد نشان می­دهد. همچنین پلی­ساکارید حاصل از این گیاه تأثیر قابل توجهی در مهار رادیکال­های آزاد در شرایط آزمایشگاهی نشان داده، از تشکیل مالون­دی­آلدهید جلوگیری کرده و باعث افزایش فعالیت آنزیم­ های ضد­اکسیدانی در برابر تتراکلرید­کربن در سلول­های کبدی آسیب دیده موش گردید (ژانگ^[۸۴]، ۲۰۱۳). تکنیک اولتراسونیک یک روش بسیار مفید برای استخراج پلی­ساکارید از گیاه آکنتوپاناکس­سنتیکوسوس ^[۸۵] بوده است. پلی­ساکارید به دست آمده توانایی آنتی­اکسیدانی بالایی از خود نشان داده و می­توان از آن در پزشکی و غذا­­های غنی شده با مواد مؤثر بر سلامت انسان (غذا­های عملکردی^[۸۶]) استفاده نمود.
میوه گیاه لشیوم روتنیکوم^[۸۷] تحت تیمار به روش مایکروویو قرار گرفته و پلی­ساکارید آن استخراج گردید. آزمون­های مهار ۲و۲-­­­­دی­فنیل­-۱-­­پیکریل­هیدرازیل^[۸۸]، پراکسید­­هیدروژن و مهار رادیکال­های سوپر­اکسید بر روی آن انجام شد. نتایج نشان دادند این پلی­ساکارید قابلیت کاربرد به عنوان ضد­اکسیدان را در درمان­های پزشکی و مواد غذایی عملکردی دارا می­باشد (لیو^[۸۹] و همکاران، ۲۰۱۳). مطالعه فعالیت ضد­اکسیدانی پلی­ساکارید حاصل از گیاه پاناکس ژاپنیکوس سی.آ مایر^[۹۰] ، از جمله آزمون­های مهار ۲و۲-دی­فنیل-۱-پیکریل­هیدرازیل، پراکسید­هیدروژن و مهار رادیکال­های سوپر­اکسید، فعالیت ضد­اکسیدانی خوبی نشان داد (وانگ^[۹۱] و همکاران، ۲۰۱۲). در مطالعه­ ای، برگ­های بلوط از کوه­های زاگرس^[۹۲] جمع آوری شده و پلی­ساکارید آن با بهره گرفتن از اولتراسونیک استخراج گردید. نتایج آزمون­ها در شرایط آزمایشگاهی نشان داد، پلی­ساکارید حاصل، توانایی خوبی در مهار رادیکال­های هیدروکسیل و ۲و۲-دی­فنیل-۱- پیکریل­هیدرازیل داشته و علاوه بر آن فعالیت ضد­میکروبی خوبی در غلظت ۵/۲-۵/۱ میلی­گرم بر میلی­لیتر نشان داده است. فعالیت ضد­میکروبی این پلی­ساکارید بر سالمونلا­تیفی، استافیلوکوکوس اورئوس ، کاندیدا­آلبیکانس و پنیسیلیوم­سیتری^[۹۳] بررسی شد. قطر هاله تشکیل شده در منطقه بازدارندگی برای میکروارگانیسم­های مختلف، متفاوت است و نتایج ، حاکی از آن است که پلی­ساکارید استخراج شده از برگ بلوط می ­تواند به عنوان ماده ضد­اکسیدان و ضد­میکروبی در صنعت غذا و دارو استفاده شود (تهموزی^[۹۴]، ۲۰۱۴). همچنین در پژوهش مشابهی، فعالیت ضد­اکسیدانی و ضد­میکروبی پلی­ساکارید خالص استخراج شده از گیاه سرخس^[۹۵] مورد بررسی قرار گرفت. این پلی­ساکارید توانایی خوبی در مهار رادیکال­های پراکسید ، ۲و۲-دی­فنیل-۱-پیکریل­هیدرازیل، مهار پراکسید هیدروژن و شلاته کردن فلزات، داشته است. مقایسه آن با استاندارد آسکوربیک­اسید توانایی ضد­اکسیداسیون خوبی را نشان می­دهد. همچنین در بررسی فعالیت ضد­میکروبی آن، بیشترین تاثیر بر هانسنولا آنامالا^[۹۶] و کاندیدا آلبیکانس^[۹۷] دیده شد و تأثیر قابل توجهی در جلوگیری از رشد سالمونلا­تیفی و اشرشیا­کلی مشاهده گردید. این پلی­ساکارید فعالیت ضد­میکروبی و ضد­اکسیدانی خوبی در شرایط آزمایشگاه نشان داده اما استفاده از آن نیاز به بررسی فعالیت آن در سیستم زیستی دارد (لی^[۹۸]، ۲۰۰۶).
اخیراً فعالیت­های بیولوژیک و ضد­تومور پلی­ساکاریدهای حاصل از قارچ­ها، گیاهان و میکروارگانیسم­ها بسیار مورد توجه قرار­گرفته­ (تانگ^[۹۹] و همکاران، ۲۰۰۹)، و علاوه بر آن خواص ضد ویروسی، ضد­اکسایشی و ضد انعقاد آن­ها در بسیاری موارد به اثبات رسیده است (هی^[۱۰۰] و همکاران، ۲۰۱۰). بسیاری از محققان با ظهور باکتری­هایی که به چند نوع آنتی­بیوتیک مقاوم هستند، برای پیشگیری از فساد و مسمومیت غذایی دچار چالش شده ­اند، بنابراین توسعه تولید ترکیباتی که میکروارگانیسم­ها قادر به مقاومت در برابر آن­ها نباشند، یک نیاز مهم می­باشد (الکشان و لوی^[۱۰۱]، ۲۰۰۷).
در همین راستا پلی­ساکارید جدیدی از مایع سلولی استرپتومایسس ویرجینیا استخراج گردیده و اثر ضد­میکروبی آن بر میکروارگانیسم­هایی چون استافیلوکوکوس اورئوس، باسیلوس سوبتلیس، لیستریا مونوسیتوژنز، اشرشیا­کلی، زیگوساکارومایسس­­بایلی و کاندیدا­یوتیلیس مورد بررسی قرار گرفت. در آزمون آنتی­بیوگرام، قطر منطقه بازداری برای باسیلوس سوبتلیس، استافیلوکوکوس اورئوس، لیستریا مونوسیتوژنز و اشرشیا­کلی به ترتیب ۵/۳۸، ۴/۳۷، ۸/۳۶ و ۴۰ میلی­متر، و برای مخمر زیگوساکارومایسس­­بایلی ۵/۲۸ میلی­متر گزارش شد. منطقه بازداری در آزمون آنتی­بیوگرام پلی­ساکارید وسیع­تر از نیسین گزارش شده است. در بخشی از این مطالعه استافیلوکوکوس­اورئوس توسط این پلی­ساکارید تحت تیمار قرار­گرفت. عکس­های گرفته شده با میکروسکوپ نوری نشان می­دهد که دیواره سلول آسیب دیده، شکسته شده و سلول­ها چروکیده و چسبیده به یکدیگر هستند که می ­تواند به علت نشت محتویات سلولی باشد. این در حالیست که تیمار این باکتری با نشاسته در غلظت مشابه، تاثیری بر شکل سلول نداشته ­است. همچنین خاصیت ضد­میکروبی پلی­ساکارید در برابر استافیلوکوکوس­اورئوس، بعد از تیمار حرارتی (Cº ۱۰۰- ۶۰) به­مدت ۱۰ دقیقه، بدون تغییر باقی ماند. این در حالیست که فعالیت ضد­میکروبی نیسین در همین شرایط به ۵۰ % کاهش یافت که نشان از ثبات حرارتی بالای پلی­ساکارید دارد (هی و همکاران، ۲۰۱۰).
۲-۸-۲ مروری بر پژوهش­های انجام شده برجنس ویبورنوم
جنس ویبورنوم با توجه به مورفولوژی (ریخت شناسی) و ریشه ­های جغرافیایی آن در یازده دسته طبقه ­بندی می­ شود.
گونه­ های ویبورنوم به بیش از ۲۳۰ گونه تقسیم می­شوند و اغلب به عنوان گیاه زینتی و یا برای استفاده از میوه آن­ها پرورش داده می­شوند. اکثر گونه­ های ویبورنوم بومی هستند به عنوان مثال Viburnum opulus واریته opulus به­ طور گسترده­ای در غرب، مرکز، شرق و شمال شرق اروپا و گونه V. opulus واریته sargentii بومی شرق دور از جمله کره، شمال چین و ژاپن می­باشد (سیسونین^[۱۰۲] و همکاران، ۲۰۱۰).
گونه ای از جنس ویبورنوم با نام علمی Viburnum opulus L. در اروپا و آمریکا با نام Cranberrybush شناخته می­ شود. میوه­ ها و پوست این درخت به­ طور گسترده­ای در داروشناسی استفاده می­ شود. مردم اروپا، آسیا و بومیان آمریکا از این گیاه برای رفع اسپاسم استفاده می­ کنند. همچنین برای تسکین درد، کاهش تب، درمان سرما­خوردگی، سرفه، عفونت رحم، فشار­خون بالا و ناباروری مورد استفاده قرار می­گیرد خواص ضد­میکروبی عصاره میوه ویبورنوم اپیلوس و روغن دانه آن در برخی تحقیقات به اثبات رسیده است (ییلماز^[۱۰۳] و همکاران، ۲۰۰۸).
گزارش شده میوه­ بعضی از گونه­ های ویبورنوم حاوی میزان زیادی پلی­فنول (سیسونین و همکاران، ۲۰۱۰)، آنتوسیانین­ها (جوردهم^[۱۰۴] و همکاران، ۲۰۰۷) و اسید­های آلی چون آسکوربیک (سیسونین و همکاران، ۲۰۱۰) و L- مالیک اسید (کیم و هیزول^[۱۰۵]، ۲۰۰۷) می­باشند. مطالعات انجام شده بر روی میوه و عصاره برخی گونه­ های ویبورنوم در شرایط آزمایشگاهی، تأثیرات آنتی­اکسیدانی آن­ها را تأیید کرده است (ساگدک^[۱۰۶] و همکاران، ۲۰۰۶).
مطالعات انجام شده بر مواد زیست فعال موجود در میوه Viburnum opulus L.، بر خواص ضد­میکروبی مؤثر آن­ها در برابر پاتوژن­های باکتریایی انسان دلالت می­ کنند، این در حالی است که مخمر­ها نسبت به این مواد حساسیت بسیار کمی نشان داده­اند (سیسونین و همکاران، ۲۰۱۰). علاوه بر این، روغن دانه آن منبعی غنی از لینولئیک و اولئیک اسید است به طوریکه بیش از ۹۰ درصد اسید­های چرب آن را تشکیل می­ دهند (یانگ^[۱۰۷] و همکاران، ۲۰۱۱). میوه ویبورنوم اپولوس دارای مزه خاصی است که از نظر برخی مصرف­ کنندگان نامطلوب است. ترکیبات فرار و معطره این گیاه توسط SPME–GC–MS مورد آنالیز قرار گرفته و حضور دی و تری متیل-بوتانوئیک اسید، لینالول و اتیل­دکانوئات به عنوان عوامل ایجاد کننده بوی آن مورد تأیید قرار گرفتند (کراجالت^[۱۰۸] و همکاران، ۲۰۱۲).
نتایج مقایسه­ ای که میان قدرت آنتی­اکسیدانی عصاره حاصل از میوه­ گونه­ های V. opulus واریته­های sargenti، Americanum، Shukshinskaya، Krasnaya Grozd، Kiyevskaya Sadovaya و P3 صورت گرفت حاکی از آن بود که واریته sargenti بالاترین پتانسیل آنتی­اکسیدانی را داراست (کراجالت و همکاران، ۲۰۱۳).
عصاره خام استخراج شده از میوه­های گیاه Viburnum dilatatum Thunb که در ژاپنی gamazumi نامیده می­ شود و در زبان انگلیسی با نام درخت گلوله برفی شناخته می­ شود، می­توانند از آسیب­های اکسیداتیو در موش صحرایی پیشگیری کنند. این عصاره در هر گرم حاوی ۵۳ میلی­گرم ترکیبات پلی­فنولی می­باشد. این ترکیبات پلی­فنولی با بهره گرفتن از NMR، کروماتوگرافی مایع و طیف­سنجی جرمی شناسایی شدند که از مهمترین آن­ها می­توان به cyanidin 3-sambubioside(Cy-3- sam) و cyanidin 3-glucoside (Cy-3-glc) اشاره نمود (کیم^[۱۰۹] و همکاران، ۲۰۰۵). همچنین اثر آن بر آنزیم­ های آنتی­اکسیدانی در پلاسما، کبد و معده مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان می­ دهند مصرف این عصاره می ­تواند باعث کاهش نیاز به مصرف آنزیم­ های آنتی­اکسیدانی چون سوپراکسید ­دسموتاز، کاتالاز و گلوتاتیون پراکسیداز گردد (آی­وای^[۱۱۰] و همکاران، ۲۰۰۳).
فصل سوم
مواد و روش ها
فصل سوم
مواد و روش ها
در این فصل به مواد مورد نیاز و روش­های آزمون پرداخته خواهد شد. در ابتدا گیاه مورد آزمون را آماده نموده و در شرایط تعریف شده (سه متغییر زمان، دما، نسبت آب به ماده خام) استخراج پلی­ساکارید صورت گرفت. پس از اندازه ­گیری راندمان و تعیین شرایط بهینه استخراج پلی­ساکارید، آزمون­های میکروبی و شیمیایی و تعیین خصوصیات ساختاری پلی­ساکارید، به نحوی که در ادامه تشریح خواهد شد، به انجام رسید.
۳-۱ زمان و محل اجرای آزمایش
این آزمایشات در سال تحصیلی ۹۴-۱۳۹۳ در آزمایشگاه شیمی و میکروبیولوژی گروه علوم و صنایع غذایی دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی رامین و دانشگاه تبریز انجام داده شد.
۳-۲ روش آماری اجرای آزمایش
۳-۲-۱ اعتبار سنجی مدل^[۱۱۱]
به منظور بهینه­سازی شرایط استخراج پلی­ساکارید برگ گیاه هفت­کول با سه متغییر دما، زمان و نسبت آب به ماده خام از نرم افزار دیزاین­اکسپرت^[۱۱۲] و روش سطح پاسخ (RSM^[113]) استفاده شد. پس از پیش ­بینی نقاط بهینه استخراج پلی­ساکارید توسط نرم­افزار و ارائه رابطه ریاضی با شرایط معنی­دار، این متغیرها با سطوح تئوری پیشنهادی، در آزمایشگاه، به صورت عملی بررسی شدند و درجه تطابق بین راندمان تئوری و عملی مورد مطالعه قرار گرفته و به تأیید رسید.
در این پژوهش برای برآورد تأثیر متغیر­های مستقل (X₁ : دما بر حسب درجه سانتی ­گراد؛ X₂ : زمان بر حسب دقیقه؛ X₃ : نسبت آب به ماده خشک بر حسب میلی­لیتر بر گرم ) بر متغییر وابسته (راندمان استخراج پلی­ساکارید) از روش سطح پاسخ استفاده شده و طرح Box-Behnken برای طراحی داده ­های آزمایشی به کار برده شد.
معنی دار بودن هر یک از جملات در معادله رگرسیونی مورد بررسی قرار گرفت و عبارات معنی­دار در مدل، توسط آنالیز واریانس (ANOVA) برای هر پاسخ مشخص شد. کفایت مدل بررسی شد و در نهایت برای مشخص کردن کارایی این روش، نقطه بهینه به دست آمده، در شرایط آزمایشگاهی انجام شده و با نتیجه پیش ­بینی شده توسط مدل، مورد مقایسه قرار گرفت.
۳-۲-۲ آنالیز آماری
تجزیه و تحلیل داده ­های مرحله دوم (بررسی اثر سطوح متفاوت غلظت پلی­ساکارید برگ گیاه هفت­کول در آزمون­های ضد­میکروبی و ضد­اکسایشی) در قالب طرح کاملا تصادفی و با بهره گرفتن از نرم­افزار آماری SPSS نسخه ۲۰ در سه تکرار انجام شد. مقایسه میانگین داده ­ها و بررسی معنی­دار بودن اختلاف بین آن­ها، توسط آزمون دانکن در سطح اطمینان ۹۵% انجام گرفت.
۳-۳ مواد، دستگاه­ها و ظروف مورد نیاز
برای انجام آزمون­های شیمیایی، میکروبی، تعیین ساختار و بررسی خواص حرارتی پلی­ساکارید حاصل، مواد و دستگاه­های زیر مورد استفاده قرار گرفت.
۳-۳-۱ مواد
برگ گیاه هفت­کول جمع آوری شده از آذربایجان، الکل اتانول ۹۶ % (خریداری شده از شرکت نصر)، کاغذ صافی (واتمن) ۴۰، DPPH ( خریداری شده از شرکت سیگما)، متانول، BHT، فنانترولین، اسکوربیک اسید، بافر فسفات، فروس­سولفات و پراکسید­هیدروژن (خریداری شده از شرکت مرک) ، محیط کشت­های مولرهینتون آگار ، BHI ، YGC، سابورات دکستروز براث ، سابورات دکستروز آگار ( خریداری شده از شرکت مرک) ، محلول ۵/۰ مک­فارلند، دیسک استریل، ، سرم فیزیولوژی، سوش­های باکتریایی اشرشیا­کلی، سالمونلا تایفی ، انتروکوکوس فکالیس، مخمر کاندیدا آلبیکانس و کپک آسپرژیلوس فومیگاتوس.
۳-۳-۲ دستگاه­ها
آسیاب برقی (Moulinex)، ترازوی دیجیتال (مدل A&D ساخت ژاپن)، بن­ماری (مدل WNB10 ساخت آلمان (Memmert company))، سانتریفیوژ (GMBH مدل (Z206A) ساخت آلمان (Hermle labortechnik GMBA))، آون (مدل Heraeus ساخت کشور آلمان و Elektro Helios مدل (۱۲-۲۸۵) ساخت کشور سوئد)، سمپلر، اسپکتروفتومتر (wpa مدل (Biowaveii) ساخت انگلستان (Cambridge CB4 of J England))، کروماتوگرافی گازی (Shimadzu GC-14C ساخت ژاپن مجهز به ستونRtx 1701 ((30 m × ۰.۳۲ mm × ۰.۲ μm)، طیف سنج تبدیل فوریه (مدل Nicolet 6700 ،Thermo Company ساخت آمریکا، اتوکلاو (ابزار پزشکی کاووش ساخت ایران)، اینکوباتور (پارس آزما مدل L55 ساخت ایران جهت تأمین دمای ۳۷ درجه سانتی ­گراد و اینکوباتور(Kendvo مدل (T6) ساخت کشور آلمان جهت تأمین دمای ۲۸ درجه سانتی ­گراد))، ورتکس (مدل VELP ساخت ایتالیا).
۳-۳-۳ ظروف
بشر، قیف، استوانه مدرج، فالکون ۵۰ میلی­لیتری، پلیت، لوله آزمایش، پنس، سواب، پیپت، چراغ الکلی، سر سمپلر
۳-۴ استخراج پلی­ساکارید
برگ گیاه هفت­کول در تابستان ۱۳۹۳ از ارتفاعات ارسباران در آذربایجان جمع آوری و در آون ۱۱۰ درجه سانتی ­گراد خشک گردیده و به وسیله آسیاب برقی به صورت پودر در­آمد و الک گردید. استخراج پلی­ساکارید بر اساس روش ژائو^[۱۱۴] و همکاران (۲۰۱۳) با اعمال پاره­ای تغییرات انجام شد. به این صورت که پودر حاصل، تحت دمای استخراج ۵۰، ۷۰ و ۹۰ درجه سانتی ­گراد، نسبت آب به ماده اولیه۲۰، ۳۵ و ۵۰ میلی­لیتر بر گرم و زمان استخراج ۲۰، ۴۵ و۷۰ دقیقه قرار گرفت. سوسپانسیون حاصل بوسیله کاغذ صافی واتمن ۴۰ فیلتر شده و در استوانه مدرج جمع آوری شد. سپس ۳ حجم الکل اتانول ۹۶ % ، به آن افزوده و به مدت یک شب در دمای ۴ درجه سانتی ­گراد نگهداری شد. لخته حاصل بوسیله سانتریفیوژ در ۷۰۰۰ دور در دقیقه به مدت زمان ۱۰ دقیقه جداسازی شد. لخته ته نشین شده پس از انتقال به آون ۵۰ درجه سانتی ­گراد و خشک شدن، با ترازوی با دقت ۰۰۰۱/۰ توزین گریده و جمع آوری شد.
۳-۴-۱ تعیین درصد راندمان بهینه استخراج پلی­ساکارید گیاه هفت­کول

1. 1. nummularius M.B-10

۱-۳-۳-۱-۲- گونه‌های موجود در غرب ایران

۱- Thymus persicus (Ronniger ex Rechinger) Jalas
این گونه انحصاری ایران است و در آذربایجان و اطراف زنجان در سال توسط کاناپ^[۱۳] جمع‌ آوری شده است. از این گونه آویشن تنها سه نمونه هرباریومی در جهان موجود است، این گونه به دلیل داشتن برگ‌های با حاشیه برگشته به راحتی از سایر گونه‌ها قابل تشخیص است.
۲- T. daenensis Celak subsp. daenensis
این گونه با پراکندگی وسیع در ایران و به آسانی به دلیل داشتن برگ‌های باریک از سایر گونه‌های این جنس قابل تفکیک است. این زیر گونه انحصاری ایران است.
۳- T. fallax Fisch. & C.A. Mey
این گونه با برگ‌های نیزه‌ای و غده‌های ترشحی متعدد قرمز رنگ از سایر گونه‌ها تشخیص داده می‌شود.
۴- T. transcaueasicus Ronniger
یکی از مشخصات جدا کننده این گونه از سایر گونه‌ها، اندازه برگ‌ها است که در قسمت‌های بالای ساقه و قاعده گل آذین بزرگ‌تر از برگ‌های ساقه‌ای است.
- Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen5
این گونه از شناخته شده‌ترین گونه‌های این جنس در ایران است و تقریباً بیشتر نمونه‌های شناسایی شده به این نام، نامگذاری شده اند در حالی که با تجدید تعریف گونه‌ فوق توسط جالاس^[۱۴] در فلورا ایرانیکا، پراکندگی نسبتاً محدودی از گیلان، مازندران، آذربایجان و تهران گزارش شده است.
۶- Thymus fedtsc Henkoi Ronniger
۷- T. migricus Klokov. & Desj-shost
۸- T. trautvetteri Klokov. & Desj-shost
۹- T. pubescens Boiss. & Kotschys ex Celak
۱۰- T. caucasicus wild ex Ronniger subsp. grossheimii (Ronniger) Jalas
۱۱- T. eriocalyx (Ronniger) Jalas

۱-۳-۳-۱-۳- گونه‌های موجود در کوه‌های البرز و اطراف تهران

۱- T. daenensis subsp. daenensis
۲- T. daenensis subsp. lancifoli (Kelak) Jalas
این دو زیر گونه از نظر اندازه برگ، کاسه گل و اندازه‌های آن از یکدیگر قابل تشخیص هستند.
۳- T. fallax fisch. & C.A. Mey
۴- T. kotschyanus Boiss & Hohen
۵- T. fedtschenkoi Ronniger
۶- T. pubesens Boiss & Kotschys ex Celak
۷- T. caucasicus wild ex Ronniger subsp. grossheimii (Ronniger) Jalas
۸- T. carmanicus Jalas
علاوه بر گونه‌های فوق، گونه‌هایی در این منطقه وجود دارند که هیبرید هستند و صفات حد واسط بین گونه‌ها را دارا هستند.

۱-۳-۳-۱-۴- گونه‌های موجود در جنوب ایران (فارس و کرمان)

۱- T. daenensis Celak subsp. daenensis & subsp. lancifolivs (Celak) Jalas
۲- T. fedtschenkoi Ronniger
۳- T. carmanicus Jalas
با بررسی عمیق تر در الگوی پراکندگی جنس در ایران در می‌یابیم که بیشترین گسترش و پراکندگی گونه‌های جنس آویشن در شمال و غرب ایران بوده و تعداد گونه‌ها به طرف جنوب و شرق کاهش پیدا می‌کنند. از نظر پراکندگی، بیشترین گسترش را گونه‌هایT. daenensis و T. fallax و T. pubescens دارند. گونه‌های انحصاری ایران محدود بوده و شامل یک گونه T. persicus و یک زیر گونه Thymus daenensis subsp. daenensis می‌شود (جم زاده، ۱۳۷۳).

۱-۳-۳-۲- گونه‌های مهم جنس THYMUS

۱-۳-۳-۲-۱- .Thymus serpyllum L

در کتاب طب سنتی و به فارسی به نام‌های «سی‌سنبو» و «سوسنبر» نام «سه سنبل» «حاشابری» و آویشن وحشی نامبرده می‌شود (میرحیدر، ۱۳۷۲). گیاهی است پایا و دارای نمونه‌هایی با اشکال متفاوت و متمایز از یکدیگر، به طوری که در بین آن‌ها پایه‌هایی با ساقه مدور یا چهارگوش و فرم‌هایی با ریشه‌های نابجا در ناحیه اتصال ساقه خوابیده گیاه با زمین دیده می‌شود. پایه‌های متعدد آن، غالباً به صورت انبوه، سطح زمین محل رویش را فرا می‌گیرد. از مشخصات آن این است که برگ‌های متقابل، کوچک، بیضوی، نوک تیز به درازی یک سانتی‌متر دارد. گل‌های کوچک آن به رنگ گلی، سفید یا ارغوانی و مجتمع در کناره برگ‌هاست (جم زاده، ۱۳۷۳). این گیاه بومی ایران نمی‌باشد ولی واریته‌های مختلفی از آن در ایران دیده شده است (صمصام شریعت، ۱۳۷۴). این گیاه در اماکن خشک، چمنزارها، مناطق عاری از درخت جنگل‌ها، تپه‌های شنی و چراگاه‌ها می‌روید (زرگری، ۱۳۶۹؛ صمصام شریعت، ۱۳۷۴).
اسانس آن به اسانس سرپوله Essence de serpolet مرسوم می‌باشد (زرگری، ۱۳۶۹؛ میرحیدر، ۱۳۷۲). که از سرشاخه‌های گل دار گیاه به وسیله تقطیر با بخار آب حاصل می‌شود، مایعی بی‌رنگ یا به رنگ زرد طلایی و دارای بویی بسیار مطبوع، شبیه بوی گیاه T. vulgaris و بادرنجبویه است (زرگری، ۱۳۶۹). حداکثر مقدار اسانس که از گیاه خشک بدست می‌آید معادل ۶/۰ درصد می‌باشد (زرگری، ۱۳۶۹؛ ولاگ و استودلا، ۱۳۷۴). اسانس سرپوله محلولی لوژیر است و وزن مخصوص آن بین ۸۹/۰ و ۹۲/۰ می‌باشد. اسانس سرپوله مرکب از سیمن، پینن، دیپانتن، تیمول و کارواکرول می‌باشد (زرگری، ۱۳۶۹).
خواص درمانی آن شامل: بادشکن، مقوی، معده، خلط‌آور، ضدتشنج و به طور خفیف دارای اثر مدر و قاعده آور است. با مصرف آن اعمال سیستم گوارشی به خصوص در اشخاص عصبانی و کم بنیه تقویت می‌شود و سوءهاضمه را از بین می‌برد. از سرپوله برای رفع نفخ نیز استفاده به عمل می‌آید (زرگری، ۱۳۶۹). تیمول موجود در این گیاه، یک ضدعفونی کننده قوی است. عصاره این گیاه را در ترکیبات مختلفی به شکل قطره علیه سیاه سرفه، کاتاره‌های مجاری تنفسی فوقانی، ناراحتی‌های معده- روده‌ای بکار می‌برند (ولاگ و استودلا، ۱۳۷۴). دم کرده سر شاخه‌های گلدار آن که با افزودن عسل، طعم شیرین گرفته باشد اثر بارزی در رفع اسپاسم‌ها و حالات تشنجی دستگاه تنفسی نشان می‌دهد و در گریپ، سیاه سرفه، آسم مرطوب و نزله‌های مزمن می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد (زرگری، ۱۳۶۹).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۱-۳-۳-۲-۲- T. mastichina

گیاهی چند ساله است و در منطقه مدیترانه می‌روید. از آن اسانس گیری به عمل می‌آید و به علاوه سرشاخه‌های جوان آن به مصرف معطر ساختن اغذیه می‌رسد. اسانس حاصل از آن به Majoram oil (نوع اسپانیایی) موسوم است. رنگ مایل به زرد و بوی مخصوص کافوری دارد. در روغن‌های ثابت حل می‌شود ولی گلیسیرین و پروپیلین گلیکول غیر محلول است. این اسانس نباید کمتر از ۴۰ درصد و بیشتر از ۶۵ درصد ترپنیئول داشته باشد وزن مخصوص آن بین ۹۰۴/۰ و ۹۲۰/۰ است (زرگری، ۱۳۶۹).

۱-۳-۳-۲-۳- T.hirtus

گیاهی علفی است و در شمال آفریقا، ناحیه صحرا و در اسپانیا می‌روید. از سرشاخه‌های آن به عنوان مقوی معده، مخلوط با گیاهانی با اثر مشابه، استفاده به عمل می‌آید (زرگری، ۱۳۶۹).

۱-۳-۳-۲-۴- T. kotschyanus Boiss. & Hohen

گیاهی چوبی، تقریباً راست، کوتاه قد، ساقه با انشعبات زیاد، بدون شاخه های قاعده ای خوابیده، شاخه گل دهنده به طول شش تا ۱۲ سانتی متر، با کرک های کوتاه خوابیده یا گسترده متراکم. برگ‌های گل دهنده یکسان به طول هشت تا ۱۷ و به عرض چهار تا هفت میلی متر، کم و بیش تخم مرغی با قاعده بریده تا باریک، نوک گرد با کرک های گسترده متراکم، پراکنده یا بدون کرک با تعداد زیادی غده ترشحی چسبیده قرمز رنگ، رگبرگ ها در سطح زیرین برگ برجسته، رگبرگ های جانبی سه جفت بندرت دو جفت، جفت پایینی در حاشیه به هم متصل هستند. گل آذین اغلب کپه ای متراکم. جام گل سفید تا صورتی کم رنگ به طول شش تا هفت میلی متر و زمان گلدهی اواخر بهار تا اواسط تابستان می باشد(جم زاد، ۱۳۸۸). میوه از چهار فندقه کوچک تشکیل شده که در لوله کاسه گل محصور شده است. بذر آویشن گرد و ریز که هر ۱۷۰۰۰۰ بذر آن یک انس (۳/۲۸گرم) وزن داشته و بذور آن برای سه سال باقی می‌مانند برگ‌های آن معطر تا حدودی همیشه سبز (مورتون^[۱۵]، ۱۹۷۷)، متقابل، برگ‌های خاکستری روشن (لتچامو و همکاران^[۱۶]، ۱۹۹۵) بیضوی- نیزه‌ای تا حالت کشیده (مورتون،۱۹۷۷) یا لوزی شکل با طول پنج تا ۱۵ میلیمتر که عموماً کنار برگ برگشته می‌باشد (زرگری، ۱۳۶۹؛ بورنی، ۱۹۹۵؛ مورتون، ۱۹۷۷) سطح تحتانی برگ‌ها از گردی به رنگ متمایل به سفید یا نمد مانند پوشیده شده) بورنی^[۱۷]، ۱۹۹۵( که دارای غده فراوان اسانس می‌باشد(زرگری، ۱۳۶۹) که به علت وجود چنین غده‌هایی معمولاً گل‌ها به رنگ ارغوانی کم رنگ تا سفید )بورنی، ۱۹۹۵٫( به شکل لوله دو لبه صمغی و به طول پنج میلیمتر دیده می‌شود. کاسبرگ‌ها کرک دار و غده مانند و دارای براکته شبیه برگ می‌باشند. در شاخه فرعی گل‌ها به صورت دسته‌ه ای جانبی و مارپیچی دیده شده و یا به صورت دسته‌ه ای جانبی و مارپیچی دیده شده و یا به صورت سرگل انتهایی بیضوی یا کروی شکل قرار می‌گیرند(مورتون،۱۹۷۷). همچنین کاسه گل به صورت زنگوله‌ای شکل با لبه دندانه‌ای کوتاه و صاف است)بورنی، ۱۹۹۵). از حالات غیر طبیعی این گیاهان است که بعضی از پایه‌های ان گل‌های فاقد پرچم دارند و در برخی دیگر پرچم‌ها زودتر از مادگی رشد می‌کنند (زرگری، ۱۳۶۹). مرحله تولید مثلی در بین گیاهان هر واریته متفاوت است که دلیل ان به علت اختلافات در فاز زایشی گیاهان می‌باشد. مثلاًٌ گلدهی گل هرمافرودیت زودتر از گل نر عقیم می‌باشد (جکسون و های^[۱۸]، ۱۹۹۴) و تعداد کروموزم آن ۲n= 30 می باشد(مهرپور و همکاران، ۱۳۸۰).

۱-۳-۳-۲-۵- T. zygis L.

اسانس سرشاخه گل دار گیاه متعلق به اسپانیا ۱۸/۵۱ درصد تیمول دارد (زرگری، ۱۳۶۹).

از دست دادن شغل:
افرادی که شغل خود را در خطر می‌بینند یا آن را از دست می‌دهند، دچار استرس می‌شوند.
بسیاری از افراد مسن، بازنشستگی را برخوردار بودن از آزادی و راحتی تلقی می‌کنند. اما همیشه هم، چنین نیست. بازنشستگان اغلب احساس می‌کنند که بخشی مهم از هویت و فرصت برای تعامل‌های اجتماعی خویش را از دست داده‌اند. آنان دیگر احساس رقابت، مفید بودن و قدرت نمی‌کنند . استرس ناشی از چنین شرایطی، نه تنها بر فرد بازنشسته، بلکه بر همسر او نیز تأثیر می‌گذارد. افزون بر این، بسیاری از بازنشستگان احساس می‌کنند درآمدشان کفاف نیازهایشان را نمی‌کند.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

استرس محیطی
آیا هرگز در جایی بوده‌اید که هزاران نفر ازدحام کرده باشند و شما احساس ناراحتی، فشار و برانگیختگی کرده باشید؟ اینگونه رخدادها ممکن است استرس‌زا باشند، زیرا صدا و ازدحام، موجب استرس می‌شوند شرایط پرازدحام، کنترل شما را بر ارتباطات فردی خود کاهش می‌دهد و توانایی حرکت آزادانه‌تان را برای کسب منابع، محدود می‌سازد. همچنین، ممکن است احساس کنید که سایر مردم، بیش از اندازه به شما نزدیک هستند و به زور وارد حریم شخصی شما شده‌اند
بعضی از شرایط محیطی به شدت استرس‌زا هستند. مثلاً اگر پی ببرید ماده‌ای خطرناک وارد منبع آب منطقه‌ای که شما زندگی می‌کنید شده است، چه حالی پیدا می‌کنید؟ احتمالاً از خود می‌پرسید: چه مقدار از آب آلوده را مصرف کرده‌اید؟ آیا آسیلی به بدنتان رسیده است؟ آیا در آینده‌ به بیماری‌ای جدی مبتلا خواهید شد؟ آیا می‌توان آب را از آلودگی پاک کرد؟ آیا پس از آن باور می‌کنید که دیگر خطری شما را تهدید نمی‌کند؟
تا این قسمت مشاهده می‌شود که استرس شامل واکنش‌های زیستی روانی اجتماعی است و امکان دارد وقایع و شرایط گوناگون استرس‌زا باشند. برای مثال، درجه حرارت بسیار پایین یا بالا، سر و صدا، شرکت در امتحان، گیرکردن در ترافیک، آزمایش طبی دردآور، ازدواج و از دست دادن شغل، همگی استرس‌زا هستند.(۲۵)
عوامل فرهنگی اجتماعی مؤثر بر سلامت
تفاوت‌های فرهنگی اجتماعی در جهان، با سلامت و رفتارهای بهداشتی ارتباط دارد. به عنوان مثال، آمریکایی‌های سیاهپوست، اسپانیایی‌ زبان‌ها و کسانی که از طبقات اجتماعی پایین‌ترند، در مقایسه با سفیدپوستان و افراد متعلق به طبقات اجتماعی بالاتر، عادات‌های بهداشتی و وضعیت سلامت بدتری دارند.
مدت‌هاست که پژوهشگران به وجود چنین تفاوت‌هایی پی برده‌اند. اگرچه آنان در پی یافتن دلایل وجود این تفاوت‌ها و راه‌هایی برای کاستن از آنها بوده‌اند، دانش ما در مورد این موضوعات هنوز خیلی دقیق نیست. برای مثال، ما هنوز نمی‌دانیم که آداب و رسوم و عوامل اقتصادی اجتماعی، چگونه زندگی روزمره گروه‌های قومی مختلف را شکل می‌دهد(۲۶). به همین دلیل، تمایل به نتیجه‌گیری‌های کلی پیدا می‌کنیم. مثلاً می‌گوییم افراد متعلق به فلان گروه اقلیت «در محیطی زندگی می‌کنند که مشوق رفتارهای بهداشتی نیست». روان‌شناسی سلامت باید برای موضوعات فرهنگی اجتماعی اهمیت بیشتری قایل شود تا در آینده بتواند راه‌ حل ‌های مشخص‌تر و مفیدتری ارائه دهد.
تحقیقات میان فرهنگی نیز به تأکید بیشتری نیاز دارد. اطلاعات پراکنده‌های در مورد تفاوت‌های میان، شیوه زندگی، درک نشانه‌های بیماری، و استفاده از خدمات بهداشتی وجود دارد و اکثر تحقیقات در این زمینه‌ها قدیمی و ناکامل است. تا کنون روان‌شناسی سلامت پیشرفت کندی داشته است .
در کشورهای در حال توسعه، سوء تغذیه و بیماری‌های عفونی بیداد می‌کند. هرسال بیش از ۱۶ میلیون کودک زیر ۵ سال می‌میرند ، تعداد افراد آلوده به ویروس HIV در آفریقا و سایر مناطق در حال توسعه، حیرت‌آور است و رشد سریعی دارد. کشورهایی که بیش از همه نیاز به تغییر عوامل خطرزای رفتاری دارند، هنوز متوجه نیستند که اصول روان‌شناسی سلامت می‌تواند به آنان در ارتقای سلامت مردم کمک کند. افزون بر این، روان‌شناسان سلامت باید تحقیقات بیشتری برای تطبیق اصولی که در کشورهای صنعتی دنیا کاربرد دارد، با نیازهای کشورهای دیگر، انجام دهند . (۲۵)
بهداشت روان در جهان امروز:
آرامش، امنیت خاطر و کاهش اضطراب در کشورهای مختلف براساس اعتقادات، اندیشه ها، آداب و رسوم، سنت ها و ایدئولوژی های حاکم بر جوامع آنان به دست می آید. بر همین اساس مکاتب و روش های مختلفی به وجود آمده اند تا انسان دنیای ماشینی را در کاستن از اضطراب و رسیدن به آرامش یاری دهند.
اگر انسان متمدن امروزی قربانی قحطی و طاعون نمی شود، به قحطی سلامت روان انسان مبتلا است. تشویش، اضطراب، بی هویتی و بی هدفی، فریبکاری، تردید و ناامنی فکری و اجتماعی، بزرگترین آفت دنیای امروز است.
جهان غرب که دنیای علم و تکنیک نام گرفته است، با همه پیشرفت های چشمگیر، بیش از همه مناطق گیتی در شعله های فساد، بدبختی و اضطراب روحی و روانی می سوزد و این حقیقت روشن می شود که علم، دانش، اینترنت، سفینه های فضایی و… نمی توانند سدی در برابر مفاسد اجتماعی و اخلاقی ایجاد نموده، آسایش روحی و معنوی را تأمین کنند. اکنون انسان دچار کمبود روحی و معنوی شده که با نیروی تسلی دهنده ایمان به خداوند و ایجاد یک ارتباط معنوی میان خالق و مخلوق جبران گردد.
مذهب و بهداشت روان(۲۷):
سؤالی که در این زمینه مطرح است این است که آیا افراد مذهبی، سلامت روان بهتری دارند؟ بعضی از مادیان کاملاً با این تفکر مخالف هستد. با بررسی مطالعات انجام شده در این زمینه باید به این سؤال پاسخ داد؟
محققین پس از بررسی ۱۱۵ تحقیق در مورد تأثیر مذهب به این نتیجه رسیدند که اعتقادات مذهبی ارتباط مثبتی با سلامت روان و افزایش اعتماد به نفس دارد. این تحقیقات نشان میدهند ، کسانی که هرگز به کلیسا نمی روند یا مذهبی ندارند بیش تر در خطر ابتلا به بیماری های روانی قرار دارند.
به تازگی در میان روانشناسان، گرایش هایی پیدا شده است که طرفدار توجه بیش تر به دین برای سلامت روان و درمان بیماری های روانی است. آن ها معتقدند در ایمان به خدا نیروی خارق العاده یی است که به انسان نوعی قدرت معنوی می بخشد و در تحمل سختی های زندگی به او کمک می کند و از نگرانی و اضطراب دور می سازد. فقدان ایمان، زنگ خطری است که ناتوانی انسان را در برابر سختی های زندگی اعلام می دارد.
گرایش به مادیات و رقابت در تملک آنها، باعث فشار روحی بر انسان معاصر و سردرگمی او شده و او را در معرض تهاجم اضطراب ها و بیماری های مختلف روانی قرار داده است. به طوری که ویلیام جیمز، می گوید: ایمان، بدون شک مهم ترین درمان اضطراب است، و نیروی است که باید برای کمک به انسان در زندگی وجود داشته باشد و در جای دیگر ذکرمی کند «همان طور که امواج خروشان اقیانوس نمی تواند آرامش ژرفای آن را بر هم بزند و امنیت آن را پریشان سازد، دگرگونی های سطحی و موقت زندگی نمی تواند آرامش درونی انسانی را که عمیقاً به خداوند ایمان دارد برهم زند».
مذهب و بیماری های روانی:
معمولاً مذاهب الهی به علت ویژگی های بسیاری که مختصراً به آن اشاره می شود. جامعه اسلامی و الهی را در برابر بیماری های رنج آور روحی و روانی حفظ می کند.
(الف) مذاهب الهی پاسخگوی همه نیازهای مادی، معنوی، جسمی و روانی انسان هستند.
(ب) به انسان در طول زندگی آرامش، اطمینان، امید، نشاط و قدرت می بخشد.
(ج) انسان را از رکود، جمود و انحطاط فکری بازداشته و در رشد و تکاملش یاری و مدد می رساند.
(د) به انسان ثبات شخصیت، ثبات قدم، تعادل در فکر، عواطف و رفتار و در نتیجه سلامت روان می بخشد و از بسیاری از مشکلات عاطفی و روانی مثل: افسردگی، خودکشی، دگرکشی، اضطراب، دوگانگی در شخصیت، اختلال شخصیتی، پرخاشگری، بی کفایتی، بزهکاری، بیماری های اضطرابی و سایکوتیک های غیرعضوی مصون و حفظ می کند.
روح مطلب در یک روایتی از پیامبر اکرم (ص) ترسیم شده است:
«ای بندگان خدا شما مانند بیمار و پروردگار جهانیان مانند طبیب است، پس صلاح بیمار در آن چیزی است که طبیب تجویز می کند، صلاح بیمار در اشتها و میل او نیست، پس تسلیم فرمان خداوند باشید تا رستگار شوید».
یک انسان با برخورداری از ایمان به خدا و دعا و نیایش به درگاه او، از بسیاری از صفات زمینه ساز بیماری های روانی نظیر بی هدفی، پوچی، احساس تنهایی، یأس و ناامیدی و بسیاری از اختلالات شخصیتی همچون بدبینی، حسادت، خصومت، پرخاشگری، احساس حقارت و بی ارزشی محفوظ است، لذا بیماری های روانی در انسان های بی ایمان و بی هدف بیش تر از سایرین مشاهده می شود.
ایمان و استرس:
اعتقادات مذهبی و درونی، استرس مربوط به اتفاقات غیرقابل پیشگیری زندگی را تحت تأثیر قرار می دهد. به عنوان مثال در مواجهه با مرگ و بیماری، ایمان، اضطراب و افسردگی را کاهش می دهد .
گزارش بررسی بر روی ۱۲۴ نفر که به طور ناگهانی یک فرزند خود را از دست داده بودند نشان میدهد که افراد مذهبی از حمایت اجتماعی بیشتر برخوردار بوده و نیز برای فقدان عزیزان خود معنایی یافته اند.
اصولاً ایمان، تأثیر بسزایی در نفس انسان دارد چرا که اعتماد به نفس؛ قدرت او را بر صبر و تحمل سختی ها زندگی افزایش می دهد و احساس امنیت و آرامش را در نفس او مستقر می سازد و در درونش آسودگی خاطر به وجود می آورد و انسان به این ترتیب غرق در احساس خوشبختی می شود.
مؤمن واقعی انسانی است که امکان ندارد ترس یا اضطراب و استرس بر او چیره شود، از مصائب روزگار و حوادث دهر نمی هراسد. او از گرفتار شدن به امراض یا پیش آمدن حوادث ناگوار و وقوع فاجعه باکی ندارد زیرا عقیده دارد که حوادث خوب یا بدی که برای مردم روی می دهد آزمایشی از طرف خداوند است تا معلوم شود چه کسانی در هنگام شادی و گشایش سپاس می گویند و یا به وقت گرفتاری صبر پیشه می کنند. به همین دلیل است که مؤمن هنگام گرفتار شدن به بلا و شر، شکوه و زاری نمی کند، بلکه صبر و بردباری را پیش می گیرد و خدا را شکر می کند و از او می خواهد که شر و گرفتاری را از او دور سازد.
ایمان و احساس امنیت:
کلیه مکاتب روان درمانی در این که دلیل اصلی بروز عوارض بیماری های روانی اضطراب است متفق القول اند ولی در تعیین عوامل اضطراب برانگیز، اختلاف نظرهایی با هم دارند.
این مکاتب هدف اصلی روان درمانی را، رهایی از اضطراب و به وجود آوردن امنیت در انسان می دانند اما برای تحقق این اهداف کاملاً موفق نبودند.
بررسی مقابله مذهبی در دانشجویان مضطرب بیان می کند که گر چه رابطه بین مقابله مذهبی، سلامت روانی و بیماری روانی پیچیده است. اما آشکار است که شعائر مذهبی، نقش مهمی را در پیشگیری و کاهش مشکلات هیجانی و روانی بازی می کنند.
شایان توجه است که ایمان به خدا نوعی پیشگیری اولیه محسوب می شود و اگر از کودکی در نقش انسان استقرار یابد، مصونیت از بیماری های روانی را به انسان می بخشد. قرآن کریم نیز امنیت و آرامشی را که ایمان در مؤمنین ایجاد می کند را چنین توصیف می کند.
آن ها کسانی هستند که ایمان آورده اند و دلهایشان به یاد خداوند مطمئن است، آگاه باشید با یاد خدا دل ها آرامش می یابد.
عبادات و بهداشت روان:
خداوند متعال عباداتی مانند نماز، روزه، زکات، حج و… را واجب نموده است تا انجام منظم و مرتب آن ها بتواند تأثیر دایمی بر بهداشت روان و شخصیت مؤمنان داشته باشد که در ادامه به اختصار به آن اشاره می گردد:
(الف) نماز و بهداشت روان:
نماز، نمازگزار واقعی را از اضطراب و دغدغه دور نگه می دارد، به او آرامش روح و روان می بخشد و بر اثر آرامش روانی، اعصاب، قلب و دیگر اندام های بدن نیز به آرامش می رسند. نماز، یاد خداست و یاد خدا قلب را مطمئن می کند و انواع بیماری هایی که نفوس انسان ها به آن ها گرفتار است را معالجه می کند، نماط طاعت پروردگار است و فرمان بردن از خدا و بندگی اش، آزمندی را می زداید، روح بی نیازی و توکل به خدا و امید به خدا را در انسان زنده می کند و او را از تنهایی و بی پناهی و هراس می رهاند.
امام علی (ع) می فرمایند :
«یاد خدا داروی انواع بیماری های روانی است».
نمازگزار حقیقی، پاک نهاد و روشن روان است و روشنی ضمیر و صفای باطن خاص که او دارد، ره آورد نماز است. استعمال عطر و بوی خوش که برای نماز سفارش شده است یک حالت روانی مطلوب را در نمازگزار ایجاد می کند. نماز، انسان را از معنویت سرشار می کند، غم را می زداید، و قلب را از فشارهای ناشی از غصه خلاص می سازد، عناصر موذی روحی با نماز از بین می روند.
(ب) دعا و بهداشت روانی:
ارتباط با خدا و نیز صحبت کردن با خدا اثرات مثبت فراوانی دارد. دعا از دیدگاه قرآن کریم وسیله و راهی است برای رسیدن به معبود، برای نجات؛ نجات از اندوه ها، فشارها و بحران ها، برای پیدا کردن عالی ترین معنی و کامل ترین امید برای زندگی دعا وسیله ساز است و گاهی خود وسیلیه است اما به معنی رها کردن سایر وسایل نیست، بلکه دانستن و پی بردن به این است که خداوند مؤثر است و اثر از اوست. الکسیس کارول، فیزیولوژیست مشهور می گوید:
دعا، محکم ترین و بالاترین حلال مشکلات است. تأثیر دعا واقعاً شگفت انگیز است. قدرت دعا، نشانه آزاد شدن انرژی است. همانطور که به کمک تکنیک های علمی، انرژی اتمی را آزاد می کنند با بهره گرفتن از قدرت دعا می توان انرژی معنوی را آزاد ساخت آثار این قدرت انرژی زا بر بسیاری از مردم آشکار است. گاندی ناجی هندوستان می نویسد: