ابوحنیفه، شخصاً سن بلوغ را هجده سال تمام می‌داند. و بنابر قولی سن بلوغ در مرد نوزده سال ودرزن ، هفده سال است، نظر مشهوردر مذهب مالک با نظر ابوحنیفه یکسان است.زیرا اصحاب مالک سن بلوغ راهجده سال می‌دانند حتی بعضی از آنان معتقدند که سن بلوغ نوزده سال است.
البته اقوال دیگری هم از عامه نقل شده وبعضی از آنان اصولا سن را در بلوغ معتبر ندانسته‌اند.^[۴۶]فقهای عامه در سن بلوغ اختلاف دارند، شافعیان و حنابله سن بلوغ را در دختر و پسر۱۵سال تمام قمری می‌دانند.مالکیان ۱۷ سال و وخود مالک۱۵ سال را در دختر وپسر را نشانه ی بلوغ می‌داند.
حنفیان ۱۸ سال در پسر و۱۷سال در دختر و خود ابوحنیفه۱۷سال در دختر و به استناد روایتی ۱۸سال در پسر ، و به استناد روایتی دیگر۱۹سال گفته است.
به گفته برخی از نویسندگان، ابوحنیفه سن بلوغ را در مذکر۱۸سال و درمونث ۱۷ سال می‌داند.و از ابن عباس چنین نقل شده است.لیکن غالب پیشوایان عامه، پیرو ابو حنیفه و همچنین قانون مدنی عثمانی سابق، که مبتنی بر فقه حنفی است سن بلوغ را در دختر و پسر ۱۵سال می‌دانند.همچنین از حنفیان نقل شده است که پایین ترین حد بلوغ ۱۲سال درپسر و۹سال در دختر است و بالاترین آن در هر دو ۱۵ سل است. ^[۴۷]
از مطالعه ی نظرات فقهای اهل سنت ، در می‌یابیم که در میان آنان سن واحدی، به عنوان سن بلوغ، مطرح نشده است و در این مورد عقاید مختلفی از ایشان بیان شده است و گاه از یک نفر چند قول متفاوت نقل شده است.
بند دوم: ولی قهری
هنگامی که فردی اهلیت نداشته باشد یعنی محجور باشد اجازه انجام پاره ای از اعمال از جمله معاملات و عقد قرارداد‌های مالی را ندارد و حتماً باید انجام اینگونه امور را با نظارت و اذن شخص دیگری انجام دهد. در شرع مقدس اسلام مسئولیت این امر بر عهده‌ی ولی شخص محجور قرار داده شده است.
ولی کیست؟
ولی کسی است که سرپرستی و رسیدگی به امور محجورین به او سپرده می‌شود. در فقه امامیه، ولایت محجور بر عهده‌ی پدر و جد پدری یا یکی از اجداد پدری و یا وصی منصوب از طرف آنان تعیین شده است.
ماده‌ی ۱۰۴۳ قانون مدنی^[۴۸] در مورد این که (ولی کیست؟) فقط از پدر و جد پدری نام برده است. برابر مواد ۱۱۸۰ و ۱۱۸۱ قانون مدنی و طبق نظر حضرت امام خمینی (ره) در تحریرالوسیله اولیای صغیر در امر نکاح عبارتند از: پدر و جد پدری در مورد ولایت وصی در نکاح صغیر یا صغیره نیز از طرف فقها نظریات متفاوتی ابراز شده است. امام خمینی (ره) دراین باره می‌فرماید: «در این خصوص اشکال نیست و بنابر احتیاط ترک شود»^[۴۹].طبق همین احتیاط است که در اصلاحیه ماده ۱۰۴۱ ق.م از وصی نام برده نمی‌شود.
«مقصود از ولی در تبصره ماده ۱۰۴۱اصلاحی، همان طور که فقهای امامیه گفته‌اند، ولی قهری یعنی پدر و جدپدری است. برای مادر و جد مادری یا اشخاص دیگر ولایتی در نکاح وامور دیگر نیست.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در مورد وصی منصوب از سوی پدر و جد پدری بعضی از فقها در صورت تصریح ولی قهری به چنین اختیاری قایل به ولایت شده‌اند. لیکن قول مشهور فقها بر عدم ولایت است، با این استدلال که اصل عدم ولایت و عدم قابلیت انتقال ولایت از ولی قهری به وصی است و دلیلی بر ولایت وصی در این مورد نیست و صغیر هم نیازی به این گونه ولایت ندارد.
به هر حال قانون مدنی محمول بر قول مشهور فقهای امامیه است.در مورد قیم نیز باید بی‌شک باید همین نظر را پذیرفت»^[۵۰].
اشخاص دیگر در این مورد هیچ ولایتی بر صغیر ندارند و نکاح آنان برای صغیر فضولی بوده و اعتبار آن در صورت دسترسی به ولی منوط به تنفیذ ولی و در غیر این صورت مشروط به تنفیذ صغیر پس از بلوغ است.
ب: ولی از منظر مذاهب
اهل سنت معتقدند که ولی در نکاح کسی است که صحت عقد بستگی به او دارد و بدون او عقد نکاح صحیح نخواهد بود و آن شخص(ولی) در وحله ی اول پدر است و دیگران به ترتیبی که در ذیل آمده است.
الولی فی النکاح هو الذی یتوقف علیه صحه العقد فلا یصح بدونه و هو الاب أو وصیه و القریب و المعتق و السلطان و المالک و ترتیب الاولیاء فی أحقیه الولایه مفصل فی المذاهب.
در مورد ترتیب اولیاء در ازدواج مذاهب چهارگانه اهل سنت نظرات متفاوتی دارند که در ذیل به آنها اشاره می کنیم:
حنفیه قالوا: ترتیب الأولیاء فی النکاح هکذا،العصبه بالنسب أو بالسبب کالمعتق فانه عصبه بالسبب ثم ذوو الأرحام ثم السلطان ثم القاضی إذا کان ذلک الحق منصوصا علیه فی امر تعیینه.
شافعیه: ترتیب الاولیاء فی النکاح هکذا الأب ثم الجد ابوالأب ثم ابوه فإدا اجتمع جدان کان الحقللأقرب ثم الاخ الشقیق ثم ابن الأب لأب ثم العم الشقیق ثم العم لأب ثم ابن العم الشقیق ثم ابنالأب.والمراء بالعم ما شمل عم المرأه و عم ابیها و عم جدها ثم تنتقل الولایه بعد ذلک الی المعانکان ذکرا ثم عصبته ان وجدت ثم الحاکم یزوج عند فقد اولیاء من النسب و الولاء. ^[۵۱]
الحنابله: ترتیب الاولیاء هکذا الأب وصی الأب بعد موته الحاکم عند الحاجه و هولاء اولیاء مجبرون کما ستعرف- ثم تنتقل الولایه الی الأقرب فالأضرب من العصبات کالارث و أحق الاولیاء الأب ثم الجد و ان علا ثم الابن ثم ابنه و ان نزل و عند اجتماع هولاء یقدم الأقرب ثم من بعد الابن یقدم الأخ و الشقیق ثم الأخ لأب.
المالکیه: ترتیب الاولیاء فی نکاح :الولی المجبر و هو الأب و .صیه و المالک ثم بعد الولی المجبر یقدم الابن ولو من الزنا
در یک تقسیم بندی دیگر اهل سنت ولی را به دو قسم ولی مجبر و ولی ولی غیر مجبر تقسیم کرده اند و می گویند:
ینقسم الولی الی القسمین:ولی مجبر له حق تزویج بعض من له علیه الولایه بدون إذنه و رضاه و ولی غیر مجبر. ^[۵۲]
الحنفیه قالوا :
لا ولی الا المجیر فمعنی الولایه تنفیذ القول علی الغیر سواء رضی أو لم یرضی فلیس عندهم ولیغیر مجیر یتوقف علیه العقد و یختص الولی المجبر باجبار الصغیر و الصغیره مطلقا و المجنون المجنونه الکبار^[۵۳]
الشافعیه قالوا:
الولی المجبر هو الأب لاالجد و وصی الأب بعد موته بشرط ان یقول له:أنت وصی علی زواج بناتاو
انت وصی علی تزویج بنتی. ^[۵۴]
الحنابله قالوا المجیر الأب بخصوصه فلا یجبر الجد کالمالکیه الثانی وصی الأب یقوم مقامه سواء عین له الأب الزواج أو لا خلافا للمالکیه.الثالث الحاکم عند عدم وجود الأب و وصیه. ^[۵۵]
بند سوم: اهلیت
الف) تعریف لغوی: اهلیت در لغت به معنای سزاواری، شایستگی، لیاقت داشتن و صلاحیت، اشتیاق و قابلیت آمده است. تعریف اصطلاحی: اهلیت به طور مطلق یعنی توانایی قانونی شخص برای دارا شدن یا اجرای حق. توانایی قانونی برای دارا شدن حق را اهلیت تمتع و توانایی قانونی برای اجرای حق را اهلیت استیفاء می‌گویند.
ب) اهلیت در قانون: اهلیت عبارت است از نوعی قابلیت و شایستگی که به اعتبار آن فرد می‌تواند دارای حقوقی شده و تکالیفی را عهده‌دار گردد که در این خصوص ماده ۹۵۶ ق.م چنین می‌گوید: «اهلیت برای دارا بودن حقوق، با زنده متولد شدن انسان شروع و با مرگ او تمام می‌شود.»^[۵۶] و یا اهلیت عبارت از توانایی و صلاحیتی است که به موجب آن شخص بتواند دارای حقوقی شده و آن را اجرا نماید.^[۵۷]
در نتیجه اهلیت بر دو گونه است: ۱- اهلیت تمتع. ۲- اهلیت استیفاء
۱- اهلیت تمتع:
قابلیت و استعدادی است که فرد به اتکاء آن دارنده‌ی حق شناخته می‌شود و برای او تکالیفی مقرر می‌گردد و از زمانیکه متولد می‌شود آغاز گردیده و به فوت او ختم می‌گردد و پایان می‌پذیرد. طبق مطلبی که در بالا از قانون مدنی آمده دوباره یادآور می‌شویم که طبق همین قانون اهلیت با زنده متولد شدن انسان شروع و با مرگ او خاتمه می‌یابد وحمل نیز به شرط زنده متولد شدن دارای این اهلیت خواهد بود.
۲- اهلیت استیفاء:
نوعی شایستگی و قابلیت است که انسان با توسل به آن می‌تواند حقوق خود را اعمال کند و منظور از اعمال این است که فرد بتواند در اموال و حقوق خود تصرف نماید و یا اینکه معاملاتی انجام داده یا تعهدی بنماید بر طبق قانون مدنی لذا صغار و مجانین و افراد غیر رشید از چنین اهلیتی برخوردار نمی‌باشند.
در نتیجه قانون گذار برخی از افراد را با وجود داشتن اهلیت تمتع، رأساً و به طور مستقل از انجام و اجرای اعمال حقوقی خویش منع نموده است. چرا که این افراد قدرت تشخیص منافع و ضرر و زیان را ندارند و لذا بدون اجازه و دخالت نمایندگان قانونی از تصرف در اموال و حقوق مالی خود ممنوع بوده و به عبارتی محجور نامیده می‌شوند لذا قراردادها و اقدامات مالی آن‌ها صرفاً با دخالت و تنفیذ و تأیید بعدی نمایندگان و سرپرستان قانونی صحیح و معتبر خواهد بود و از آنجا که گروه محجورین دارای اهلیت تمتع می‌باشند شارع ولی را مسئول رسیدگی به امور محجورین قرار داده که در قانون از آن تحت عنوان ولی قهری یاد شده.
ج: اهلیت در نکاح
«یکی از شرایط نکاح اهلیت است، یعنی طرفین باید توانایی قانونی برای عقد نکاح را داشته باشند. اهلیت در نکاح تابع قواعد ویژه ای است و قواعد عمومی اهلیت در اینجا کاملاً قابل اجرا نیست. اهلیت برای نکاح شامل چند نکته است: اولاً: مرد و زن باید به سن بلوغ مقرر در قانون یا قابلیت صحی برای نکاح رسیده باشند، ثانیاً: در پاره ای موارد باید ولی با ازدواج موافقت نماید و اهلیت با اجازه ی او کامل می‌شود. ثالثاً: ازدواج سفیه و مجنون نیز تابع احکام خاصی است»^[۵۸]. که در قسمتهای دیگر این پایان نامه به آن پرداخته‌ایم.
ازدواج دارای شرایط خاصی برای متعاقدین است، یعنی کسی که قصد ازدواج وتشکیل خانواده دارد، باید دارای خصوصیاتی باشد که از آن با عنوان اهلیت نام برده می‌شود که شامل بلوغ، عقل و رشد می‌باشد .
۱- اهلیت عاقد:
طبق ماده ی۱۰۶۴ قانون مدنی عاقد باید عاقل و بالغ و قاصد باشد.این ماده در مقام بیان شرایط عاقد است.
عاقد یعنی کسی که صیغه ی عقد را جاری می‌کند، عاقد ممکن است زوجین یا نمایندگان قانونی آنان باشد و در هر حال باید اهلیت داشته باشد. ^[۵۹]
کسی که صیغه ی عقد را جاری می‌کند، عاقد نام دارد و در هرحال چه برای خوش بخواند و یا برای دیگری عقد را جاری سازد، باید اهلیت داشته باشد، پس اگر صغیر یا صغیره، برای خودشان صیغه نکاح جاری سازند عقد باطل است و اگر برای دیگری نیز جاری سازند به همان گونه یعنی باطل است. چون فاقد شروط عاقدین هستند. در این مورد عده ای از فقها به حدیث معروف: رفع القلم من الصبی حتی یحتلم.از کودکان تا زمان بلوغ رفع تکلیف شده است.
۱) عاقل باشد، بنابراین چنانچه شخص مجنون صیغه را جاری سازد ، عقد باطل است.
۲) بالغ باشد بنابراین چنانچه طفل صغیر صیغه را جاری سازد، عقد باطل است.
۳) قاصد باشد، پس اگر شخصی از روی مزاح و یا در حال مستی صیغه را جاری سازد، این عقد بطل و بلااثر است. ^[۶۰]
صیغه ی عقد نکاح ممکن است توسط شخص زوجین جاری گردد و ممکن است وکالتاً از سوی آنان و یا به طور فضولی توسط دیگران اجرا شود و در تمامی حالات باید عاقد (مجری صیغه)دارای شرایط فوق باشد. ^[۶۱]
همان گونه که در موارد بالا ذکر شد عاقد، باید اهلیت داشته باشد، چه برای خودش عقد کند و چه برای دیگری عقد را منعقد سازد و در هر دو صورت باید علاوه بر بالغ بودن، عاقل و رشید نیز باشد چرا که شخص مجنون نیز فاقد صلاحیت است و انعقاد عقد از طرف او مانند اطفال نابالغ باطل و بلااثر است.
مبحث دوم: ازدواج در ادیان،ایران و اسلام
گفتار اول: ازدواج در ادیان
بند اول: ازدواج در دین مسیحیت:
مسیحیان ازدواج را یک امر دنیوی نمی دانند، زیرا ازدواج نشانه محبت خدا به بشریت است. ازدواج عبارت از یکی شدن محبت دو شخص که با یکدیگر برای زندگی مشترک، همراه با امانت داری متقابل و همکاری، متعهد می‌گردند برای تولید فرزندان و رشد آنان در فضای ایمان و محبت به خدا می‌کوشند.
از این رو مسیحیان ازدواج را رمزی و نشانه ای بشری برای شیوه ی رفتار انسان با خداو با انسان به شمار می‌آورند، همان خدای پاک که انسان‌ها را دوست می‌دارد، به امور آنان اهتمام می‌ورزد و به وعده‌های خود نسبت به آنان پایبند است.مسیحیان هنگام ازدواج متعهد می‌گردند یکی شدن مرد و زن را نشانه آشکاری برای محبت خدا به بشر و محبت مسیح به شاگردانش قرار دهند. به همین علت مسیحیان، ازدواج را التزام و تعهد در طول زندگی می‌شمارند و با طلاق و تجدید همسر مخالفند.^[۶۲]

نگرش به قوانین و مقررات اداری

 

۸۷/۰

 

۸۷/۰

 

 

 

۳-۹- تجزیه و تحلیل داده ها
به منظور تجربه و تحلیل داده ها میبایست به پرسشها و فرضیات تحقیق و نیز سطوح سنجش و تأثیرگذاری متغیرها توجه داشت. زیرا هر روش آماری دادههایی را در سطح معینی از اندازه‌گیری طلب میکند. دواس^[۵۱] بر این باور است که سه عامل بر نحوه تحلیل داده ها مؤثر میباشد:

 

 

• • • تعداد متغیرها، ۲٫ سطح سنجش، ۳٫ استفاده از داده ها برای مقاصد توصیفی یا استنباطی(دواس،۱۳۸۳: ۱۵۹).

  (( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

 

 

برای تجزیه و تحلیل داده های این تحقیق با توجه به سطح سنجش متغیرهای مورد بررسی، از آمارههای توصیفی و آمارهای استنباطی استفاده شده و کلیه عملیات اجرایی پردازش داده ها با بهره گرفتن از نرم افزار (SPSS) انجام شده است.
در این تحقیق از روش‌های موجود در آمار توصیفی (جداول توزیع فراوانی، میانگین، درصد و نمودارهای مربوطه) و آمار استنباطی (آزمون کولوموگروف- اسمیرنف، ضریب همبستگی، رگرسیون چند متغیره، تحلیل مسیر) جهت بررسی و تجزیه و تحلیل داده های تحقیق استفاده خواهد شد که در اینجا به صورت اجمالی به معرفی این آزمون‌ها پرداخته می‌شود.
۳-۹-۱- آزمون کولوموگروف- اسمیرنف
آزمون کولوموگروف- اسمیرنف به مقایسه تابع توزیع تجمعی مشاهده شده با تابع توزیع تجمعی نظری (مورد انتظار) در یک متغیر ترتیبی می‌پردازد. به عبارتی، در این آزمون توزیع یک صفت در یک نمونه با توزیعی که برای آن جامعه مفروض است، مقایسه می‌شود(منصورفر،۱۳۸۴: ۲۴۷). این آزمون ناپارامتری و بدون توزیع است. اما باید توزیع متغیر در جامعه برای هر یک از رتبه‌های مقیاس رتبه‌ای در جامعه به طور نسبی در نظر گرفته شود که آن را نسبت مورد انتظار مینامند. در این تحقیق برای پی‌بردن به نرمال بودن یا تغیر نرمال بودن توزیع داده‌ها از این آزمون استفاده شده است.
۳-۹-۲- ضریب همبستگی
در هر پروژه تحقیقی که دارای چند متغیر باشد، به غیر از شناخت میانگین و انحراف معیار در متغیرهای مستقل و وابسته، اغلب نیاز است که نوع، شدت و چگونگی ارتباط متغیرها نیز بررسی شود. ضریب همبستگی وسیله سنجش میزان ارتباط بین دو کمیت است، یعنی اینکه تا چه میزان تغییر در یک کمیت میتواند به طور کامل از اطلاعات موجود درباره تغییرات کمیت دوم قابل پیش‌بینی باشد (فرنچ و ساورد،۱۳۷۱: ۵۹). در این تحقیق پس از بررسی پارامتریک بودن یا غیر پارامتریک بودن داده های تحقیق از ضریب همبستگی پیرسون با اسپیرمن استفاده خواهد شد.
۳-۹-۳- آزمون رگرسیون
از این آزمون برای تعیین مقادیر عددی متغیر وابسته براساس مقادیر معلوم متغیر مستقل هنگامی‌که هر دو متغیر کمی می‌باشند، استفاده می‌شود. در این پژوهش از این آزمون برای تجزیه و تحلیل و اندازه‌گیری شدت رابطه متغیرهای مستقل با متغیر وابسته نگرش به قوانین و مقررات اداری استفاده شده است تا مشخص شود کدام‌یک از متغیرهای مستقل بیشترین تاثیر را بر نگرش به قوانین و مقررات اداری در شهر خرم آباد استفاده دارند.
۳-۹-۵- آزمون رتبه ای فریدمن
با بهره گرفتن از این آزمون محقق به بررسی رتبه‌ای تأثیر تک‌تک متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته پرداخته است. به‌عبارتی دیگر جهت اولویت‌بندی تأثیر عوامل مؤثر بر نگرش به قوانین و مقررات اداری در شهر خرم آباد، از آزمون فریدمن استفاده شده است.
فصل چهارم
تجزیه و تحلیل داده ها
۴-۱- مقدمه
تجزیه و تحلیل داده‌ها برای آزمون فرضیه‌ها و ارزیابی آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. امروزه در بیشتر تحقیقاتی که متکی بر اطلاعات جمع‌ آوری شده از موضوع مورد تحقیق می‌باشد؛ تجزیه و تحلیل اطلاعات از اصلی‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های تحقیق محسوب می‌شود. هدایت هر فرایند تحقیق در هر یک از شاخه های علوم جهت رسیدن به یکسری نتایج و یافته های پژوهشی جهت کاربست در زندگی بشری است. به واقع یافته ها برونداد فرایند تحقیق هستند و موجودیت تحقیق را توجیه و اثبات می کنند. یافته های هر پژوهش شامل یکسری توضیحات درباره وضعیت موجود و برخی استنباط ها بر اساس تفاوت ها و رابطه ها است(کیوی و کامپهوند،۱۳۸۸: ۲۲۳). لذا در این فصل با توجه به داده‌های گردآوری شده، به بررسی سؤالات تحقیق پرداخته، در صدد دستیابی به اهداف تحقیق می باشیم. در نهایت نیز، از آنجا که هر تحقیق، می‌تواند به یافته‌هایی دست یابد که جزء اهداف آن نبوده،‌ ولی می‌تواند محقق یا سایر پژوهشگران را برای تحقیقات آتی و یا دلایل احتمالی بروز وقایع و پدیده‌ها، یاری کند، به بررسی سایر یافته‌های تحقیق می‌پردازیم. در تجزیه و تحلیل پرسشنامه از مباحث استنباطی و توصیف آماری استفاده شده است. آماره‌های توصیفی شامل جداول فراوانی و میانگین می باشد و در سطح استنباطی نیز از ضریب همبستگی، رگرسیون و آزمون فریدمن استفاده شده است. نرم افزار های مورد استفاده جهت تجزیه و تحلیل داده ها بسته نرم افزاری SPSS 22 تحت ویندوز می باشند.
۴-۲- آمار توصیفی
در این قسمت به ارائه آماره‌های توصیفی و جداول مربوط به ویژگی‌های جمعیت شناختی نمونه می‌پردازیم. شناخت ویژگی‌های جمعیت شناختی نمونه، از این جهت مفید است که به کمک آن مشخصات کلی جامعه مورد بررسی و ویژگی‌های عمومی آن برای سایر محققان مشخص می شود. بعل
اوه، این شناخت باعث می‌شود در تعمیم نتایج به جوامع دیگر، یا در طراحی سوالات تحقیقات آتی برای جوامع دیگر از این اطلاعات استفاده کنیم.
۴-۲-۱- ویژگی های جمعیت شناختی پاسخگویان
دراینجا به بررسی توصیفی سوالات مربوط به ویژگیهای عمومی پاسخگویان همچون جنسیت، سن و وضعیت تأهل ، میزان تحصیلات و… پرداخته می‌شود.
* فراوانی و درصد فراوانی جنسیت پاسخگویان:
جدول(۴-۱) فراوانی و درصد فراوانی جنسیت پاسخگویان

 

 

درصد تجمعی

 

درصد معتبر

 

درصد نسبی

 

تعداد

 

گویه

 

 

 

۶۲٫۲

 

۶۲٫۲

 

۶۲٫۲

 

۲۳۹

 

مرد

 

 

 

۱۰۰٫۰

 

۳۷٫۸

 

۳۷٫۸

• نسبت قیمت به درآمد (P/E)^[53]

 

• افزایش سرمایه‏ی تجزیه سهام و عوامل درون شرکتی دیگر است.

 

۲- عوامل بیرونی: شامل عوامل خارج از اختیارات مدیریت شرکت است که به گونه‏ای فعالیت شرکت را تحت تأثیر قرار می‏دهند. این عوامل آن دسته از وقایع، حوادث و تصمیمات خارج از شرکت و موثر بر قیمت سهام است. در حالت کلی این عوامل به بخش های زیر قابل تقسیم است:
الف) عوامل سیاسی: یکی ازمهمترین ویژگی های بازار سرمایه در هر کشوری تأثیرپذیری نوسانات سیاسی است. تغییرات سیاسی در بدنه حاکمیت از آنجا که تغییراتی در دیدگاه های اقتصادی در پی دارد تأثیر ملموس در بورس اوراق بهادار می گذارد. به قدرت رسیدن یک جناح سیاسی، قدرت ناگهانی یکی از مقامات بلند پایه، بر هم خوردن روابط سیاسی،وقوع جنگ و سایر مسائل سیاسی تأثیر غیر قابل انکاری بر بازار سرمایه می­ گذارد. برای مثال کاهش حجم معاملا از تأثیرات فوری و غیر قابل انکار سیاست بر بدنه اقتصاد کشور است. در مورد این عوامل به عنوان مثال می توان به آنچه که در تابستان سال ۱۳۸۴ به دلیل تأثیر عوامل سیاسی ناشی از مذاکرات ایران با اروپا بر سر منافع ایران در خصوص استفاده از انرژی هسته ای اتفاق افتاد اشاره کرد که طی آن بورس اوراق بهادار تهران به شدت تحت تأثیر قرار گرفت.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

ب) عوامل فرهنگی- اجتماعی: منظور از عوامل فرهنگی- اجتماعی موثر بر بورس، فرهنگ سرمایه گذاری می باشد. چنانچه افراد یک جامعه آشنایی چندانی با سرمایه ­گذاری در بورس و دارایی های مالی نداشته باشند، ناخودآگاه سرمایه های راکد بسیاری وارد چرخه اقتصادی نخواهند شد، چراکه افراد آگاهی و دانش لازم را برای حضور خود در این عرصه احساس نکرده و همواره از آن دوری می­ کنند، و بر عکس اگر مردم جامعه ای با فرهنگ سرمایه گذاری و ریسک و بازده دارایی های مالی آشنا باشند حضور پر رنگ تری در صحنه های اقتصادی و بازار سرمایه کشور دارند.
در کشور ما مطابق آمار منتشره بورس، کمتر از ۵ درصد افراد جامعه سهامدارند. با راه اندازی و گسترش تالار های بورس و مراکز آموزش مرتبط در مراکز استان ها این امید می رود که آشنایی مردم با بازار سرمایه بیشتر شده و نقش فعال تری در بورس اوراق بهادار کشور داشته باشند.
ج) عوامل تکنولوژیکی(مرتبط با فن آوری) : منظور از عوامل تکنولوژیکی، یکی فن آوری های جدید مورد استفاده شرکت های بورس است و دیگری تکنولوژی مورد استفاده در سیستم معاملاتی و اطلاع رسانی بورس اوراق بهادار است. روشن است هر چه فن آوری های جدید و تکنولوژی های مدرن تری مورد استفاده شرکت های تولیدی و خدماتی قرار گیرد بهای تمام شده محصولات آنها عمدته در نظر گرفته، مقیاس تولید کاهش یافته و ضمن کاهش ضایعات، سود شرکت ها بیشتر از گذشته شده که این امر باعث بهبود اوضاع شرکت ها ودر نهایت بهبود اقتصاد کشور می گردد.
از طرفی ها چه سیستم معاملاتی بورس اوراق بهادار مجهزتر و بروزتر باشد، افزایش حجم و ارزش معاملات را به دنبال خواهد داشت. اگر بورس بتواند با بهره گیری از عوامل نوین تکنولوژی نقش خود را در اطلاع رسانی به جامعه به نحو مطلوبی انجام دهد می توان شاهد حضور پر رنگ تر افراد و آحاد جامعه در بورس بود. نمونه ای از عوامل تکنولوژی یکی مربوط به بورس تغییر سیستم معاملاتی است که باعث روان شدن و تسهیل معاملات در بازار می گردد.
د) عوامل اقتصادی: که رونق و رکود اقتصادی بورس را به شدت متاثر می‏سازد، به طوری که در دوره‏ی رونق اقتصادی، با افزایش سرمایه‏گذاری در سهام شرکت‏های دارای رشد، قیمت سهام آنها افزایش خواهد یافت و در وضعیت رکود، کاهش قیمت سهام شرکت‏ها را در پی خواهد داشت، زیرا در این شرایط، سرمایه‏گذاری در دارایی مالی با درآمد ثابت به سرمایه‏گذاری در سهام عادی برتری دارد (کریم‏زاده، ۱۳۸۵). عوامل اقتصادی تأثیرگذار بر قیمت سهام به دو دسته تقسیم می­شوند:
۱- متغییرهای حقیقی (GNP، پس­انداز، نرخ­مالیات و غیره)
۲- متغیرهای پولی (حجم نقدینگی، نرخ ارز، نرخ سود بانکی و نرخ تورم)
در این پژوهش تأثیر متغیرهای پولی تأثیرگذار بر قیمت سهام مورد بررسی قرار می­گیرد.
۲-۵- سیاست های پولی
به هر سیاستی که باعث تغییر حجم پول گردد، سیاست پولی اطلاق می‏گردد. سیاست‏هایی که باعث افزایش حجم پول می‏گردند، سیاست پولی انبساطی و سیاست‏هایی که باعث کاهش حجم پول می‏گردند، سیاست پولی انقباضی نام دارند. برخی از ابزارهای سیاست­های پولی شامل نرخ سپرده قانونی، تنزیل مجدد، عملیات بازار باز، نرخ بهره، حجم نقدینگی و نرخ ارز می­باشد (برانسون، ۱۹۸۰). انجام پژوهش در مورد تأثیر شوک‏های سیاست­پولی بر قیمت سهام و به تبع شاخص‏های سهام در بورس اوراق بهادار تهران، بیانگر این است که شوک‏های سیاست­پولی می‏تواند در چگونگی قیمت‏گذاری سهام اثرگذار باشد. مشخص شدن این موضوع می‏تواند بخش عمده‏ای از نیاز سرمایه‏گذاران و سهامداران را برآورده سازد. تردیدی نیست که رفع این نیاز از طریق جهت‏گیری صحیح تحولات اقتصادی موجب رونق بازار سرمایه می‏شود، به گونه‏ای که عرضه و تقاضای وجوه در بازار کارامدتراز گذشته انجام می‏شود. پدیده‏ی توسعه سرمایه‏گذاری مالی (در مقابل سرمایه‏گذاری در دارایی‏های واقعی) از مشخصات اقتصاد توسعه‏یافته است. توسعه‏ی بازار سرمایه و موسسات مالی پیشرفته، خود موجب تسهیل سرمایه‏گذاری حقیقی می‏شود. در حقیقت، دو نوع سرمایه‏گذاری مالی و واقعی مکمل یکدیگر هستند.
با در نظر گرفتن نقش عمده‏ی دولت در اداره‏ی اقتصاد و تصمیم‏ گیری‏ها و تأثیرگذاری شدید سیاست‏های دولت بر بازار سهام در ایران، می‏توان نتیجه گرفت که مطالعه درباره تأثیر سیاست­پولی بر قیمت‏گذاری‏های سهام، می ­تواند راه‏گشای درک جدیدی در این خصوص باشد، به نحوی که سرمایه‏گذاران و سهامداران بتوانند اثرات ناشی از تصمیم‎های کلان اقتصادی را بر تغییرات شاخص و قیمت سهام پیش بینی کنند.
سیاست های پولی و مالی معمولاً نقش مهمی در تثبیت اقتصادی کشورهای در حال توسعه بازی می‌کنند. سیاست گذاران اقتصادی در این گونه کشورها، با توجه به ابزارهای سیاست پولی و از طریق تغییراتی که در آن ها به وجود می آورند، می توانند به هدف های مورد نظر دست یابند.
رسیدن به رشد و توسعه اقتصادی، همراه با افزایش سطح اشتغال، کنترل تورم و تعادل در ترازپرداخت ها، همواره از اهداف نهایی اقتصادی کشورها بوده است. بدین منظور ابزارهای سیاست های مالی دولت و سیاست های پولی بانک های مرکزی اهرم هایی هستند که کشورها برای دستیابی به این اهداف مورد استفاده قرار می دهند. به طور خاص سیاست های پولی درحیطه اهداف کلان اقتصادی، به دنبال تثبیت قیمت ها، تعادل در ترازپرداخت ها و کنترل حجم پول یا نقدینگی هستند.
در این پژوهش بر طبق پژوهش‏هایی همچون لی، ایسکن و ژو (۲۰۱۰)، (کریم­زاده، ۱۳۸۵) و (آل بوسویلم و کریمی، ۱۳۹۰) برای اندازه ­گیری سیاست­های پولی از متغیرهای حجم نقدینگی و نرخ ارز استفاده می­ شود.
شوک­ها نیروی تصادفی و برونزایی است که باعث نوسانات غیرمنتظره در متغیرها، با توجه به مجموعه‏ای از اطلاعات در زمان مشخص، می‏شود. در این پژوهش به منظور ارزیابی اثر سیاست‏گذاری‎‏های مختلف بر متغیرهای درون‏زا و برون‏زا از تجزیه واریانس (VDCs) و توابع واکنش ضربه‏ای (IRFs) استفاده می‏شود. با بهره گرفتن از توابع واکنش ضربه‏ای می‏توانیم رفتار پویای متغیرهای هدف را تجزیه و تحلیل کنیم. در تحلیل شوک‏ها می‏بایست اثرات متقابل متغیرها و معادلات الگو را در نظر داشته باشیم. زیرا وقتی در درون نمونه یک متغیر برون‏زا را تغییر می‏دهیم و می‏خواهیم اثر این متغیر را برمتغیرهای درون‏زا مورد بررسی قرار دهیم، باید ارتباط موجود بین متغیر شوک داده شده و سایر متغیرها را در نظر بگیریم.
تجزیه واریانس روشی جهت تجزیه و تحلیل اثرات متقابل پویا حاصل از شوک‏های ایجاد شده در دستگاه ارائه می‏دهد. توابع واکنش ضربه‏ای پاسخ متغیرهای درون‏زایی سیستم را نسبت به شوک‏های وارده بر جملات اخلال بیان می‏کند. بنابرین تابع عکس‏العمل، اثر شوکی به اندازه یک انحراف معیار استاندارد را روی مقادیر جاری و آینده متغیرهای درون‏زا نشان می‏دهد.
۲-۶- نرخ ارز
نقش ارز در نظام های اقتصادی، به خصوص در کشورهای توسعه نیافته انکار ناپذیر است. دلیل آن نیز روشن است، کشورهای توسعه نیافته در اغلب بخش­های اقتصادی خود به کشورهای صنعتی وابسته هستند و برای واردات نیازمند ارز بیشتری هستند. بیشتر بنگاههای تولیدی برای خرید مواد اولیه، فن­آوری و ماشین­آلات اقدام به واردات می­ کنند. اگر در اثر تغییر و تحولات اقتصادی و عوامل متعدد دیگر تأثیر گذار، نرخ ارز افزایش یابد، بنگاههای اقتصادی مجبور به پرداخت مبالغ بیشتری وجه بابت واردات می­شوند. افزایش نرخ ارز از یک سو باعث افزایش میزان بدهی، و از سوی دیگر باعث افزایش بهای تمام شده تولیدات و خدمات ارائه شده توسط این شرکت­ها می­ شود. افزایش بدهی کمبود نقدینگی را به همراه دارد و کمبود نقدینگی بنگاههای اقتصادی اثر منفی بر توزیع سود و شاخص بازده نقدی سهام دارد.
ارزش سهام تحت تأثیر عوامل مختلفی ازجمله عملکرد شرکت، سود تقسیمی، تولید ناخالص داخلی،نرخ ارز، نرخ بهره، حساب جاری، عرضه پول، اشتغال قرار می­گیرد. همچنین در بازار سرمایه و بورس­اوراق بهادار، تصمیمات سرمایه ­گذاران مبتنی بر ترکیبی از ریسک و بازده می­باشد. معمولاً بازده سهام­ ناشی از جریانات نقدی آتی (سود سهام) و مبلغ حاصل از فروش آن است. بازده حاصل از فروش به نوسانات قیمت سهام بستگی دارد، که آن نیز خود تحت تأثیر عوامل مربوط به خود شرکت ومتغیرهای کلان اقتصادی می­باشد. از جمله این متغیرهای کلان اقتصادی، نرخ ارز میباشد (تقوی، ۱۳۸۱). افزایش تجارت جهانی و حرکت سرمایه موجب شده که نرخ ارز به عنوان یکی از مهمترین عوامل تعیین کنندههای سودآوری شرکتها و قیمت سهام آنها مورد توجه قرارگیرد.
با توجه به تغییرات به‏وجود آمده درخصوص پشتوانه پول و چگونگی مبادلات بین‎المللی با ارزهای متفاوت، کشورهای مختلف جهان هریک نظام ارز خاص خود را انتخاب کردند. در ادامه به توضیح مختصر نظام‎های مختلف ارزی و مزیت‎ها و نواقص هر یک پرداخته می­ شود.
۲-۷- نظام‎های مختلف ارزی
به عقیده بسیاری از اقتصاددانان متغیر نرخ ارز به واسطه واکنش هایی که در داخل و خارج از مرزهای اقتصادی یک کشور بر می انگیزد، مهمترین متغیر قیمتی در اقتصاد است و تنظیم صحیح آن در قالب یک نظام ارزی صحیح و منطقی می تواند بسیار راهگشا و اثرگذار باشد. با توجه به تغییرات به‏وجود آمده درخصوص پشتوانه پول و چگونگی مبادلات بین‎المللی با ارزهای متفاوت، کشورهای مختلف جهان هریک نظام ارز خاص خود را انتخاب کردند. در ادامه به توضیح مختصر نظام‎های مختلف ارزی و مزیت‎ها و نواقص هر یک می‎پردازیم (کمیجانی وکلایی، ۱۳۸۰).
۲-۷-۱- نظام ارز شناور
در چارچوب این نظام که بیشتر به وسیله کشورهای توسعه یافته انتخاب شده است، نرخ‎های ارز می‏توانند به‏طور آزاد نوسان داشته باشند و مقادیر تعادلی آنها فقط به‎وسیله نیروهای بازار تعیین می‎شو. نظام شناور ارز حالتی افراطی است که در آن بانک‎های مرکزی در بازار ارز دخالت نمی‎کنند و در واقع تسویه بازار ارز براساس عوامل بازار است. به عبارت دیگر براساس این نظام، قیمت ریالی یک نرخ ارز کاملاً شبیه قیمت یک کالا بوده که از برخورد منحنی‎های عرضه و تقاضا آن ارز، به‎دست می‎آید.
در طرف تقاضا یکی از دلایل اصلی که اشخاص متقاضی ارز هستند، خرید کالا و خدمات از کشور دیگر یا ارسال مستقیم به خارج است. دومین دلیل خرید دارایی‎های مالی در یک کشور به واسطه تمایل به افتتاح حساب بانکی خارجی، خرید سهام یا اوراق قرضه خارجی یا کسب مالکیت مستقیم سرمایه فیزیکی است.
در نهایت دلیل سوم تقاضای ارز اجتناب از زیان یا کسب سود است که می‎تواند به تغییرات نرخ ارز منجر شود. افرادی که فکر می‎کنند ارزش پول خارجی در آینده افزایش خواهد یافت به امید کسب سود به خرید ارز و فروش آن در قیمت‎های بالاتر در دوره‎های آتی می‎پردازند. این عملیات ریسک‎پذیر، سوداگری ارز نامیده می‎شود.
عوامل عرضه ارز برای یک کشور می‎تواند از صادرات کالا و خدمات، دریافت کمک‎های خارجی بلاعوض، سرمایه‎گذاری خارجیان از جمله خرید اوراق قرضه کشور آنها و عملیات سوداگری و خرید و فروش تأمینی خارجی ایجاد شود.
از مزایای این نظام می‏توان به شفاف شدن اطلاعات اقتصادی به ویژه برای جهت‏دهی و سیاست‎گذاری در بخش تجارت خارجی، انعکاس آخرین تغییرات مزیت‏های نسبی، ایجاد حفاظ و حاشیه امنیت در مقابل انتقال آثار شوک‏های خارجی به اقتصاد داخلی و حفظ استقلال عمل در سیاست‎گذاری پولی ومالی اشاره کرد. با وجود مزایایی که ذکر شده، این نظام در مواردی سبب برونپایداری در نرخ ارز می‎شود که می‎توانـد فعـالان اقتصادی را در تصمیم‏ گیری‎ها و سرمایه‏گذاری‎ها با مشکل روبرو کند. همچنین می‎توان به تشدید بورس‏بازی در این بازار اشاره کرد که یکی از معایب اصلی آن است.
۲-۷-۲- نظام نرخ ارز ثابت^[۵۴]
در نظام نرخ ارز ثابت مقامات پولی کشورها سعی می‏کنند تا با مداخله در بازار ارز، نرخ ارز تعیین شده را ثابت نگاه دارند. حال اگر افزایش تقاضا برای پول خارجی منجر به افزایش نرخ ارز به حدی فرارتر از مقدار اعلام شده شود، مقامات پولی با دخالت در بازار و عرضه ارز به حفظ نرخ اعلام شده اقدام می‎کند چنانچه بنابه دلایلی مانند افزایش قابل ملاحظه صادرات کشور و به دنبال آن افزایش عرض ارز، نرخ ارز کاهش باید مقامات پولی با ورود به بازار و خرید ارز نرخ آن را تا حد تعیین شده افزایش می‎دهد.
مزیت اصلی این نظام، ایجاد ثبات در نرخ ارز است که با توجه به تأثیر بالای ارز بر اکثر متغیرهای اقتصادی می‎تواند سبب ایجاد ثبات اقتصادی شود.
۲-۷-۳- نظام نرخ ارز میخکوب قابل تعدیل^[۵۵]
ترکیبی از ویژگی‏های نظام‏های نرخ ارز ثابت و شناور که خصیصه‎های مطلوب آن را داشته و ویژگی‎های نامطلوب را حداقل کند، در نظام‎های تلفیقی ارز تجلی یافته که نرخ ارز میخکوب قابل تعدیل یکی از آنهاست.
براساس این نظام، ابتدا نرخ برابری ارز و حدود مجاز نوسانات نرخ ارز پیرامون مقدار تعیین شده مشخص می‎شود. امکان آزادی عمل سیاست‎های پولی مختلف به میزانی فراهم است که نرخ ارز از دامنه مجاز تعیین شده فراتر نرود. در نظام نرخ ارز میخکوب قابل تعدیل در صورت بروز کسری یا مازاد تراز پرداخت‎ها به دلیل امکان تغییر نرخ ارز در محدوده مجاز، می‎توان بخشی از آن را رفع کرد.
۲-۷-۴- نظام نرخ ارز میخکوب خزنده^[۵۶]
به‎منظور اجتناب از اشکالات نظام نرخ ارز میخکوب قابل تعدیل از جمله تغییرات به نسبت وسیع نرخ برابری ارز که موجب بی‎اعتباری پول داخلی و سوداگری ارزی می‎شود، نظام نرخ ارز میخکوب خزنده طراحی شده است (سالواتوره، ۱۳۸۶).
در این نظام اگر چه کشورها ابتدا نرخ ارز مشخصی را تعریف و سپس دامنه نوسانات مجاز نرخ برابری ارز را تعیین می‎کنند، اما برخلاف نظام میخکوب قابل تعدیل در صورتی که در این نظام کسری یا مازاد تراز پرداخت‎ها به‏وجود آید، تغییر نرخ برابری ارز باید از قبل اعلام شده و به صورت تدریجی در فاصله‎های زمانی کاملاً مشخصی صورت گیرد.
برای مثال در صورتی که سیاست مقتضی تا رسیدن به نرخ ارز تعادلی، کاهش ارزش پول کشور به میزان ۱۰درصد باشد. نرخ برابری ارز به صورت خزنده و با کاهش ارزش پولی در چهار ماه و به ازای هر ماه ۵/۲ درصد به مقدار تعادلی خود می‎رسد. بنابراین در صورت کارایی ساز و کار ابراز نرخ بهره یا ابزاری مشابه آن در اقتصاد، می توان با تغییر متناسب نرخ سود یا بهره کوتاه مدت از انجام فعالیت‎های سوداگرانه ارز که با هدف کسب سودو به دنبال اعلام برنامه تغییر نرخ برابری ارز صورت می‎گیرد محدود کند.
در حمایت از این نوع نظام گفته می‎شود که در این نظام ضوابط رسمی و اعلام شده‎ای وجود ندارد و مقامات پولی می‎توانند با توجه به مقتضیات مکانی و زمانی غیرقابل پیش‎بینی در بازار ارز دخالت کنند و بر سیاست‎ها و قواعد نامناسب قبلی متکی باشند. به عنوان برتری نسبت به نظام ارز ثابت، این نظام مجاز است تا در تعدیل بخش خارجی نقش ایفا کرده و سیاست‎های داخلی نیز در آن محدود نمی‎شوند. این نظام در مقایسه با نظام ارز شناور می‎تواند نوسانات وسیع نرخ ارز را که ممکن است اثر ناسازگار بر سطح قیمت، ریسک‎پذیری و حرکت منابع داشته باشد، تعدیل کند. از اشکالات این نظام، مداخله کشورها با نام‏هایی همچون حمایت از نرخ ارز است که در نتیجه آن در بازار ارز ریسک تخصیص نامناسب منابع براساس مزیت نسبی به وجود می‎آید.
۲-۸- نظریه‏های مختلف تعیین نرخ ارز

۶- داشتن قابلیت حل در چربی به منظور ایجاد محیطی همگن
۷- مناسب بودن قیمت(اقتصادی بودن)
۸- سهولت در کاربرد
۹- غیرقابل جذب به وسیله بدن
۱۰- داشتن اثرات فیزیولوژی غیرمضر
علاوه بر موارد ذکر شده فعالیت آنتی اکسیدان ها ممکن است تحت تأثیر عواملی چون قابلیت حل شدن و فعالیت در سیستم های حاوی چربی، ثبات طی زمان فرآوری و به علاوه تطابق استانداردهای قانونی باشد(گیس، ۱۹۹۶؛ هولیهان^[۵۳]، ۱۹۸۵).
معروفترین آنتی اکسیدان های مصنوعی(سنتتیک) استفاده شده در صنایع غذایی شامل بوتیل هیدروکسی تولوئن^[۵۴]، بوتیل هیدروکسی آنیزول^[۵۵] و ترشری بوتیل هیدروکیون^[۵۶] می باشند(بوزکورت، ۲۰۰۶)^[۵۷] . با این وجود استفاده از آنتی اکسیدان های سنتیتک در چندین کشور به خاطر خطر سرطان زایی آنها ممنوع شده است(تانگ و همکاران^[۵۸]، ۲۰۰۱؛ وانسوندارا و شهیدی^[۵۹]، ۱۹۹۸).
همچنین اثرات نامطلوب آنتی اکسیدان های مصنوعی مانند جهش زایی، ایجاد مسمومیت و سرطان زایی سبب شده است تا استفاده از آنتی اکسیدان های طبیعی مانند ترکیبات پلی فنل، ویتامین های آنتی اکسیدانی شامل اسیداسکوربیک، توکوفرول، ویتامین A و  - کاروتن و … که اثرات محافظتی در برابر بیماری های مزمن، سرطان، دیابت، بیماری های قلبی عروقی، آلزایمر، آب مروارید و جهش زایی دارند، توصیه شود. ترکیبات فنولیک مانند هیدروکسی آنیزول بوتیله^[۶۰] و استرهای آلی اسیدگالیک (گالات ها) به میزان وسیعی در مواد غذایی حاوی روغن ماهی استفاده می شوند(هی و شهیدی^[۶۱]، ۱۹۹۷؛ کالتارانتا^[۶۲]،۱۹۹۲؛ ساکاناکا و همکاران^[۶۳]،۲۰۰۵).آنتی اکسیدان های طبیعی می توانند به عنوان جایگزین آنتی اکسیدان های مصنوعی به کار روند این ترکیبات معمولاً ضرر کمتری نسبت به آنتی اکسیدان های مصنوعی دارند و همچنین به نظر می رسد دارای اثر برابر و یکسانی با اغلب آنتی اکسیدان های مصنوعی روی بازدارندگی اکسیداسیون بافت دارند(کائو و همکاران، ۱۹۹۶)^[۶۴]. در عین حال از طرفی دیگر هرچند غذا منبعی غنی از ترکیبات آنتی اکسیدانی طبیعی است، با این وجود محدودیت های نگران کننده ای در استفاده از این مواد وجود دارد که از جمله می توان به رنگ و مزه، تولید با هزینه زیاد و سم های ناشناخته در نسبت های طبیعی اشاره کرد(هولیهان، ۱۹۸۵؛ پوکورنی،۱۹۹۱)^[۶۵]. لذا جستجو برای پدیدا کردن منابع جدید آنتی اکسیدانی و بررسی تآثیر آن بر پروسه های نامطلوب ضرورت می یابد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

فراوانی مزارع پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان^[۶۶] در دهه اخیر، ارزش اقتصادی و غذایی قزل آلای رنگین کمان، درصد بالای تولید، وجود مقادیر زیادی پروتئین و اسیدچرب غیراشباع و شیوه های نگهداری موقت سبب گردیده است تا بررسی کیفیت و تعیین عمرماندگاری این ماهی در دمای یخچال و تأثیرات بسته بندی های مختلف بر آن از جنبه های مهم مطالعات کیفی در بهداشت و تغذیه انسان به شمار می رود. قزل آلای رنگین کمان مانند سایر گونه های ماهیان چرب به طور ویژه ای به تغییرات اکسیداسیون طی مدت نگهداری حساسند و فساد کیفی این گونه ها در آغاز به وسیله میکروارگانیسم ها و اکسید شدن چربی رخ می دهد(ونوگوپال و شهیدی، ۱۹۹۶)^[۶۷] از این جهت هدف تحقیق حاضر به کارگیری آنتی اکسیدان های طبیعی در ساختار بسته بندی برای به تعویق انداختن فساد و افزایش عمرماندگاری این ماهی می باشد.
۱-۷ سوالات اصلی پژوهش
۱- آیا فیلم پلی آمید حاوی عصاره چای سبز منجر به بهبود خواص فیزیکی،شیمیایی و میکروبی ماهی قزل آلا در مدت زمان نگهداری می گردد؟
۲- ارتباط بین سطوح مختلف استفاده از عصاره چای سبز در فیلم پلی آمیدی با تغییرات شیمیایی، حسی و میکروبی ماهی قزل آلای رنگین کمان در طی نگهداری در دمای یخچال چگونه است؟
۳- آیا استفاده از عصاره چای سبز میتواند سبب حفظ کیفیت شاخص های ارگانولیپیتیکی (بو وطعم) محصول بسته بندی در بسته بندی حاوی عصاره در مقایسه با نمونه کنترل شود؟
۱-۸ اهداف تحقیق
هدف کلی
افزایش مدت ماندگاری ماهی قزل آلای رنگین کمان از طریق تیمار با عصاره چای سبز
اهداف جزئی:
۱) تهیه بسته بندی فعال پلی آمید ازطریق تلفیق عصاره بر فیلم پلی آمید
۲) بررسی تاثیربسته بندی فعال پلی آمید حاوی عصاره چای سبز بر خواص میکروبی و فیزیکو شیمیایی ماهی قزل آلا
۳) بررسی تاثیر بسته بندی فعال پلی آمید حاوی چای سبز بر عمرنگهداری ماهی قزل آلا
۱-۹ فرضیه های تحقیق
۱- عصاره چای سبز دارای خاصیت ضد میکروبی و آنتی اکسیدانی می باشد.
۲- تلفیق عصاره چای سبز بر فیلم بسته بندی پلی آمید ممکن است باعث افزایش عمرنگهداری ماهی قزل آلا میگردد.
فصل دوم
مروری بر تحقیقات انجام شده
ماهی جزء گروه ­های غذایی فساد پذیر هستند، به طوری که عموما فساد در آنها سریعتر از دیگر غذاهای گوشتی صورت میگیرد (فن و همکاران، ۲۰۰۸). تلاش و تحقیق جهت به تاخیر انداختن و جلوگیری از فساد ماهی روز به روز در حال افزایش است و مطالعات زیادی به ویژه در زمینه استفاده از آنتی اکسیدانها جهت نگهداری فراورده­های شیلاتی انجام گرفته است. آنتی اکسیدانهای مصنوعی بوتیل هیدروکسی تولوئن^[۶۸]، بوتیل هیدروکسی آنیزول^[۶۹] و ترت-بوتیل هیدروکینون^[۷۰] و پروپیل گالات عموما در محصولات غذایی به کار میروند. با این وجود آنتی اکسیدانهای ذکر شده مضنون به ایجاد خطرهایی برای سلامتی انسان هستند و استفاده از آنها در صنایع غذایی توصیه نمیشود.بنابراین تحقیق جهت پیدا کردن آنتی اکسیدانهای موثر و ایمن از منابع طبیعی برای محققین و تولید کنندگان مواد غذایی مورد توجه قرار گرفته است.
شهیدی و واناسوندرا^[۷۱] در سال ۱۹۹۸ فعالیت آنتی اکسیدانی عصاره های چای سبز را برروی روغن های دریایی مورد بررسی قرار دادند.آنها فعالیت عصاره چای سبز را در روغنهای تصفیه و بی رنگ شده دریایی ^[۷۲] در غلظت های ppm500 و ppm1000 بررسی کردند. در این آزمایش ها اکسیداسیون روغن ها را در حرارت C ْ۶۵ به مدت ۸۴ ساعت در نوبت های مختلف ۲۴، ۴۸، ۸۴ ساعت به وسیله اندازه گیری افزایش میزان ^[۷۳] TBARSبررسی نمودند. نتایج اثر آنتی اکسیداسیونی عصاره چای سبز ^[۷۴]را روی نمونه های روغن نشان داد. در مرحله بعد فعالیت آنتی اکسیدانی عصاره چای سبز با اثرات آنتی اکسیدانی آنتی اکسیدان های معمولی مورد استفاده مانند هیدروکسی آنیزول بوتیله^[۷۵] هیدروکسی تولوئن بوتیله^[۷۶] و ترت-بوتیل هیدروکینون^[۷۷] در غلظت ۲۰۰ قسمت در میلیون و α- توکوفرول در غلظت ۵۰۰ قسمت در میلیون مورد مقایسه قرار دادند. اثرات آنتی اکسیدانی در سطوح ۵۰۰ و ۱۰۰۰ قسمت در میلیون نسبت به α- توکوفرول با غلظت ۵۰۰ قسمت در میلیون و هیدروکسی آنیزول بوتیله با غلظت ۲۰۰ قسمت در میلیون بالاتر بود. اما اثرات آنتی اکسیدانی آن از ترت-بوتیل هیدروکینون با غلظت ۲۰۰ قسمت در میلیون تا حدودی کمتر بود. همچنین تغییراتی در رنگ و بوی نمونه ها مشاهده نشد.
تنگ و همکاران^[۷۸] در سال ۲۰۰۰ اثر آنتی اکسیدانی کاتشین^[۷۹] چای بر ماهی (سفید و ماکرل) را مورد بررسی قرار دادند. در ابتدا استخوان پوست و چربی های زائد از آنها خارج شده و سپس گوشت آنها چرخ شد و نمونه هایی با اندازه ۴ میلیمتری تهیه گردید. تیمار S شامل گوشت ریز شده از هر نمونه به همراه یک درصد NaCl بود.تیمار TC شامل mg/kg300 کاتشین چای در گوشت چرخ شده بود.تیمار TCS شامل یکدرصد NaCl به همراه mg/kg 300 کاتشین چای در گوشت چرخ شده و تیمار شاهد که گوشت چرخ شده بدون Nacl و کاتشین بود. کلوچه های گوشتی^[۸۰] تهیه شده پخته وسپس در دمای محیط خنک شده، پس از آن در دمای یخچال و روشنایی ۶۱۶ لوکس( مقدار نوری که بر واحد سطح تابیده می شود، شدت روشنایی) تا ۱۰ روز نگهداری شدند. در فواصل زمانی ۱، ۴، ۷، ۱۰ روز میزان TBARS نمونه ها اندازه گیری شد. افزایش کلرید سدیم^[۸۱] به گوشت خام چرخ شده به طور معنی داری (P<0/05) اکسیداسیون لیپید را برای کلوچه پخته شده بدون توجه به نوع گونه افزایش داد. کاتشین های چای در سطح mg/kg300 در گوشت چرخ شده به طور معنی داری (P<0/05) از پرو اکسیداسیون ایجاد شده به وسیله کلرید سدیم و اکسیداسیون لیپید در همه کلوچه های گوشتی مورد آزمایش جلوگیری کرد. کاتشین های چای در غلظت های بالاتر از mg/kg300 در گوشت چرخ شده در کاهش اکسیداسیون کلوچه های گوشتی ماکرل که حاوی مقادیر بالای لیپید و اسیدهای چرب غیر اشباع اند، موثر بود.
هاول و الگازیر^[۸۲] در سال ۲۰۰۴ شکل گیری ۴- هیدروکسینونال که یکی از مهمترین آلدئیدهای سمی حاصل از اکسیداسیون چربی هاست در ماهی ماکرل منجمد^[۸۳] در حضور و عدم حضور چای سبز مورد مطالعه قرار دادند. آلدهید سمی ۴-هیدروکسینونال می تواند در ماهی ماکرل که به صورت منجمد نگهداری می شود تولید شده و به عنوان شاخص کاهش کیفیت بافت ماهی و مقدار مواد مغذی ماهی در نظر گرفته شود. نتایج این مطالعه نشان داد که میزان این آلدئید سمی در سراسر مدت ۲۶ هفته نگهداری ماهی ۱۰- سانتیگراد در نمونه های بدون آنتی اکسیدان افزایش یافته است. و افزودن چای سبز به ماهیان در ابتدای دوره نگهداری سبب افزایش ایمنی محصول و افزایش کیفیت آن می گردد.
لین و لین^[۸۴] در سال ۲۰۰۵ افزایش کیفیت نگهداری فیله های ماهی بونیتو به صورت منجمد با بهره گرفتن از عصاره های چای به روش لعاب دادن را مورد توجه قرار دادند. در این تحقیق فیله های ماهی مورد نظر با عصاره چای ها با درجه تخمیر متفاوت لعاب داده شدند و بلافاصله منجمد گردیدند که این چای ها عبارت از چای سیاه، سبز و پوچونگ (نوعی چای چینی با درجه تخمیر کم) بودند.در این تحقیق جهت تهیه محلول مورد استفاده جهت انجام عمل لعاب دادن عصاره چای های مذکور در سطح ۵%(وزنی – حجمی) به آب معمولی افزوده گردید.در تیمار شاهد نیز فیله ها با آب معمولی لعاب داده شدند، نتایج نشان داد که در بین عصاره های مورد استفاده چای سبز و پوچونگ فیله های ماهی بونیتو رادر برابر اکسیداسیون چربی و پروتئین بهتر از چای سیاه حفاظت کردند و همچنین تیمار کردن فیله ها ماهی بونیتو به صورت لعاب دادن با عصاره های چای سبز و پوچونگ در سطح ۵% و نگهداری آنها به صورت منجمد توانایی زیادی در افزایش کیفیت نگهداری محصول مورد نظر نسبت به نمونه شاهد داشت.
ستو و همکاران^[۸۵] در سال ۲۰۰۵ جهت به تاخیر انداختن اکسیداسیون چربی در ماهی اسپارت آبی از عصاره های چای استفاده کردند آنها برای انجام این تحقیق اقدام به عصاره گیری از ۵ نوع چای با درجات تخمیر متفاوت با بهره گرفتن از آب کردند که این چای ها عبارت از longjing، green tea، Shyjih chuen oolong، tungting oolong، pouching and black tea بودند. نتایج نشان داد که تمام عصاره های چای های ذکر شده دارای فعالیت آنتی اکسیداسیونی در برابر اکسیداسیون اسید لینولئیک موجود در عصاره گوشت حاصل از ماهی اسپارت آبی بودند و میزان فعالیت آنتی اکسیداسیونی هر کدام از عصاره ها با میزان کل کاتشین ها و بویژه اپی کاتشین گالات دارای همبستگی بالایی بود و از سویی دیگر با میزان کل پلی فنل های چای چنین رابطه ای ندارد و همبستگی پایینی را نشان داد. در میان عصاره های مورد آزمایش عصاره های چای های Tungting oolong، green tea نسبت دیگر عصاره ها به طور موثرتری فعالیت های پراکسیدهای موجود در گوشت و پوست ماهی اسپارت آبی را متوقف کردند و اکسیداسیون چربی را بیشتر به تاخیر انداختند.
بانجری^[۸۶]در سال ۲۰۰۶ بازدارندگی از فعالیت آنزیم لیپواکسیژناز را در عضله ماهی ماکرل با بهره گرفتن از پلی فنل های چای سبز بررسی شد. در این مطالعه تاثیر پلی فنل های چای سبز بر ممانعت از فعالیت آنزیم لیپواکسیژناز که یک اکسید کننده قوی چربی ها بویژه اسیدهای چرب غیر اشباع می باشد مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج نشان داد که در بین کاتشین های چای سبز اپی کاتشین گالات بیشترین اثر بازدارندگی را بر فعالیت آنزیم لیپواکسیژناز دارد، به طوری که حداکثر غلظت برای ممانعت از نصف فعالیت آنزیم (IC₅₀) 13/0 نانو­مول بود که در مقایسه باآنتی اکسیدان­های مصنوعی همچون BHT و BHA این شاخص در دامنه ۰۲/۰ تا بیش از ۵۰ میکرومول قرار دارد، بسیار بهتر است.
بوزکورت^[۸۷]در سال ۲۰۰۶ استفاده از آنتی اکسیدان های طبیعی همچون عصاره چای سبز و روغن گیاه Thymbra spicata را در نگهداری سوسیس هایی که به صورت خشک شده تخمیر شده بود مورئ بررسی قرارداد. بر اساس نتایج به دست آمده مشخص شد که آنتی اکسیدان های طبیعی به کار رفته در مقایسه با آنتی اکسیدان مصنوعیBHT از افزایش TBARS و آمین های بیوژنی همچون پوترسین و تیرامین ممانعت بیشتری به عمل آوردند. شاخصهای حسی و pH طی دوره تخمیر در آنتی اکسیدان های مختلف زبیعی به کار رفته اختلاف معنی دار نشان ندادند. به طور کلی نتایج حاصل از این آزمایش نشان داد که آنتی اکسیدان های طبیعی نسبت به آنتی اکسیدان های مصنوعی در نگهداری کیفیت محصول موثرتر هستند.
کوموداوالی و همکاران^[۸۸] در سال ۲۰۰۸ امکان استفاده از عصاره چای سبز به منظور افزایش ماندگاری گوشت تازه گوسفند در دمای معمول (۲±۲۵)مورد بررسی قرار دادند . افزودن عصاره چای سبز به این گوشتها سبب ممانعت از فساد میکروفلور(اجتماع باکتری های و دیگر میکروارگانیسم ها ) موجود در گوشت شامل عوامل بیماری زای اسیدی شناخته شده تا مدت بیش از ۴ روز شد، به کاربردن عصاره چای سبز سبب هیچ تغییر زیان آوری در کیفیت فیزیکی و حسی گوشت ها نشد و گوشت مورد نظر تا بیش از ۴ روز از این لحاظ مقبولیت داشت. در حالیکه تیمار شاهد در این آزمایش در طی مدت ۲۰ الی ۲۴ ساعت فساد اولیه اش شروع شد و آمین های بیوژن(مواد حاصل از دکربوکسیلاسیون میکروبی) به شدت افزایش یافتند، بنابراین در این تحقیق ثابت شد که عصاره چای سبز به عنوان یک نگهدارنده طبیعی می تواند سبب افزایش ماندگاری گوشت گوسفند در شرایط آب وهوایی هند تا بیش از ۴ روز شود.
فن و همکاران ^[۸۹]در سال ۲۰۰۸ تاثیر استفاده از پلی فنل های چای سبز را به صورت غوطه وری بر ماندگاری ماهی کپور نقره ای طی نگهداری در یخ مطالعه کردند. بدین منظور پلی فنلهای چای سبز به صورت محلول (۲%) (وزنی- حجمی) جهت تیمار کردن ماهی ها استفاده شد، در ادامه طی یک دوره نگهداری ۳۵ روزه متغیرهایی نظیر TVB-N ، TBA ،pH، K-value جهت ارزیابی فساد اکسیداسیونی، شمارش کل باکتری ها برای بررسی فساد میکروبی و در نهایت ارزیابی حسی بررسی شدند. نتایج این تحقیق نشان داد که تیمار کردن این ماهی با پلی فنل های چای به صورت غوطه وری سبب افزایش ماندگاری نمونه های تیمار شده نسبت به نمونه های شاهد بدون غوطه وری در محلول مورد نظر طی نگهداری ماهی در یخ می شود.
استویز و همکارن(۲۰۰۷)^[۹۰]، به بررسی مقایسه تأثیرگذاری اسانس های گیاهی رزماری و گیاه مرموک (مریم گلی) به عنوان آنتی اکسیداسیون طبیعی با آنتی اکسیدان مصنوعیBHT بر روی جگر نگهداری شده در یخچال به مدت ۹۰ روز پرداختند. آنها با بررسی شاخص های پروفایل اسیدچرب وشاخص تیوباربیتوریک اسید^[۹۱] چنین گزارش کردند که این اسانس های گیاهی توانستند بهبود بیشتری را در پاریداری چربی و جلوگیری از کاهش اسیدهای چرب چند غیر اشباع^[۹۲] و افزایش تولید ترکیباتی همچون مالون دی آلدهید ^[۹۳] که ناشی از اکسیداسیون چربی می باشند، به نسبت به نمونه های حاوی آنتی اکسیدان مصنوعی و نمونه های شاهد ایجاد کنند و عمر ماندگاری آن ها را به طور معنی داری افزایش دهند.
جئورگانتیلیس و همکاران^[۹۴] (۲۰۰۷)، تأثیر آنتی کسیدانی عصاره رزماری را بر گوشت خوک نگهداری شده در دمای انجماد در یک دوره ۱۸۰ روزه مورد مطالعه قرار دادند و نتیجه گرفتند که این عصاره گیاهی باعث کاهش معنی داری در شاخص مالون دی آلدهید^[۹۵]، شاخص پراکسید^[۹۶] و کنژوگه های دی ان^[۹۷] شده است و باعث افزایش ماندگاری این ماده غذایی گردید.
کیکیدو و همکاران(۲۰۰۹)^[۹۸]، تأثیر آنتی اکسیدانی و آنتی باکتریایی اسانس آویشن را بر روی فیله شمشیر ماهی نگهداری شده در دمای ^oc4 مورد بررسی قرار دادند. آزمایشات میکروبی و شیمیایی و فیزیکی و حسی انجام شده در یک دوره ۱۸ روزه نشان داد که اسانس آویشن به طور معنی داری باعث کاهش TVB-N، TMA-N، باکتری های سرمادوست، باکتری های تولیدکننده سولفید هیدروژن و انتروباکتریاسه و باکتر ی های اسیدلاکتیک شد. هم چنین آنها عنوان کردند نمونه های حاوی اسانس گیاهی دارای وضعیت بهتری از لحاظ طعم، مزه، بو و پذیرش کلی محصولات در طی دوران نگهداری بودند.
آتری^[۹۹] و همکاران(۲۰۰۹)، اسانس نعنا را به عنوان آنتی اکسیدان و آنتی باکتریال طبیعی برای افزایش عمر ماندگاری در شرایط بسته بندی در خلاء و نگهداری در دمای ^oc4، برای گوشت اختاپوس مدیترانه^[۱۰۰] استفاده کردند، و نتیجه گرفتند که این اسانس گیاهی باعث تأخیر در فساد ماهی شده بطوریکه تعداد باکتری های سرمادوست و باکتریهای اسیدلاکتیک را بطور معنی داری کاهش داد و در مورد فساد شیمیایی هم باعث کاهش معنی داری در مجموع بازهای نیتروژنی فرار^[۱۰۱]، تری متیل آمین^[۱۰۲] شده و ماهی های تیمار شده از نظر حسی و هم دارای امتیاز بالاتری نسبت به ماهی های کنترل بودند.
در مطالعه ای دیگر گومز-استاکا^[۱۰۳] و همکاران(۲۰۰۹) از اسانس میخک به عنوان بازدارنده در یک فیلم ژلاتینی را برای گروهی از باکتری ها در محیط کشت بررسی کردند و مشاهده کردند که فیلم ژلاتینی به تنهایی فاقد خاصیت ضدمیکروبی می باشد ولی فیلم ژلاتینی حاوی اسانس میخک دارای خاصیت بازدارندگی قوی بر وی Pseudomonas flourescens، Lactobacillus acidophilis، Listeria innocua، Escherichia می باشد.
مکزیس^[۱۰۴] و همکاران(۲۰۰۹)، از اسانس نعنا برای حفظ کیفیت فیله قزل آلای رنگین کمان^[۱۰۵] به هنگام نگهداری در شرایط سرد ^oc4 استفاده کردند و نتیجه گرفتند که این اسانس باعث کاهش معنی داری در مجموع بازهای نیتروژنی فرار^[۱۰۶]، شاخص تیوباربیتوریک اسید^[۱۰۷]، شاخص پراکسید^[۱۰۸]، pHو افت آب^[۱۰۹] شده است. و همچنین در مطالعات میکروبی و حسی انجام شده گزازش کردند که اسانس نعنا به طور معنی داری باعث افزایش عمر ماندگاری نمونه های تیمار شده در مقایسه با نمونه های شاهد گردید.
آتوچی و سادوک(۲۰۱۰)^[۱۱۰]، اثر آنتی اکسیدانی اسانس آویشن را بر کیفیت ماهی باس دریایی در شرایط نگهداری سرد در یک دوره ۱۵ روزه با بررسی شاخص های تیوباربیتوریک اسید^[۱۱۱]، مجموع بازهای نیتروژنی فرار^[۱۱۲] و تری متیل آمین^[۱۱۳] مورد مطالعه قرار دادند. نتایج نشان دهنده تأثیر معنی دار عصاره آویشن بر اکسیداسیون چربی ماهی تون بود به طوری که شاخص های مورد مطالعه در نمونه های حاوی عصاره آویشن بطور معنی داری کمتر از نمونه شاهد بودند.
ساراح و همکاران(۲۰۱۰)^[۱۱۴]، از عصاره چای و آب پیاز به عنوان آنتی اکسیداسیون برای حفظ کیفیت فیله ماهی خاویار^[۱۱۵] به هنگام نگهداری در شرایط سرد ^oc4 استفاده کردند و نتیجه گرفتند که این مواد باعث تأخیر در فساد ماهی شده بطوریکه باعث کاهش معنی داری در pH، شاخص تیوباربیتوریک اسید^[۱۱۶]، پراکساید^[۱۱۷]، اسیدهای چرب آزاد^[۱۱۸] شده و ماهی های دارای پوششی از نظر حسی هم دارای امتیاز بالاتری نسبت به ماهی های کنترل بودند.
اجاق و همکاران(۱۹۸۳)، از پلی فنل های چای به عنوان آنتی اکسیدان طبیعی جهت حفظ کیفیت ماهی کیلکای معمولی^[۱۱۹] به هنگام نگهداری در یخ استفاده کردند. نتایج نشان داد که با وجود افزایش معنی داری PV و TBA با گذشت زمان، نمونه های حاوی آنتی اکسیدان در مقایسه با نمونه شاهد به طور معنی داری مقدار کمتری را نشان دادند و با توجه به آزمایش های حسی(رنگ، بو، بافت، طعم) انجام شده گزارش کردند که پلی فنل چای به طور معنی داری باعث افزایش عمر ماندگاری نمونه های تیمار شده در مقایسه با نمونه های شاهد گردید.
میراحمدی و همکاران در سال۱۳۸۴ اثر عصاره برگ سبز چای به صورت مجزا (در دو غلظت ppm200 و ppm500) و به صورت ترکیب با آلفا توکوفرول(ppm200 عصاره برگ چای سبز با ppm50 آلفاتوکوفرول) و آنتی اکسیدان های مصنوعی BHT و BHA(ppm500 عصاره برگ چای سبز با ppm200 از هر کدام از آنها) و همچنین در مقایسه با ۳ آنتی اکسیدان آلفا- توکوفرول (ppm200 و ppm500)، BHT و BHA (هر کدام در دو غلظت ppm100 و ppm200) در ۲ نوع روغن زرد آفتابگردان(دارای اسیدسیتریک به عنوان شلاته کننده و فاقد اسیدسیتریک) که در دمای۵۰ درجه سانتی گراد به مدت ۱۲ روز نگهداری شده بود را مورد بررسی قرار دادند ، در این مطالعه شاخص های مورد بررسی پراکسید و تیوباربیتوریک اسید بودند، نتایج نشان داد که اثر آنتی اکسیدانی عصاره برگ چای سبز به صورت مجزا در هر دو غلظت بهتر از سایر آنتی اکسیدان های به کار رفته بود. همچنین اثر ترکیبی مخلوط عصاره برگ سبز چای با BHT خاصیت سینرژیستی نشان داد در حالی که در بقیه مخلوط ها اثر مشخص تقویت کنندگی و یا سینرژیستی مشاهده نشد.

«امروزه با توجه به نارسایی‌های توسعه به شیوۀ غربی و تحول در نظام سرمایه‌داری و همچنین ورود برخی عناصر غیرغربی در مفهوم توسعه، فرایند توسعه متضمن راه ها و الگوهای گوناگون تلقی می‌شود.»^[۷۹] بدین ترتیب می‌توان ادعا کرد که علی رغم وجود یک سلسله اصول ثابت برای توسعه، به تعداد کشورها، الگوی توسعه وجود دارد. در اینجا پس از بررسی اجمالی عمده‌ترین نظریه‌های توسعه، به معرفی الگوی نظری این پژوهش می‌پردازیم.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

نظریه نوسازی
نظریه نوسازی که در این نوشتار به صورت کلی مطرح می‌شود، شامل مجموعه ای از نظریات عده‌ای از اندیشمندان است که علی‌رغم برخی تفاوت‌ها، براساس یک سلسله مبانی و اصول مشترک ارائه شده‌اند. ازجمله این افراد می‌توان به «رد فیلد»، «اسملسر» و «روستو» اشاره کرد. این گروه یک روند تک خطی و روبه تکامل، برای توسعه جوامع درنظر می‌گیرند. براساس این نظریه‌ها، همۀ جوامع در ابتدا شبیه هم بوده‌ و روند توسعه را از یک نقطه معین شروع کرده‌اند. پایان راه توسعه نیز برای همه کشورها یکسان است و کشورهای جهان سوم با پیمودن همان مسیری که غرب
از ماشین‌آلات و کارگران مزدبگیر می‌رود و بالاخره از نظر بوم‌شناسی، جامعۀ توسعه‌یافته، از دهات و مزارع به سمت توسعه شهرها حرکت می‌کند. «روستو» نیز با درنظرگرفتن یک مسیر خطّی برای پیشرفت جوامع، پنج مرحله متوالی برای رسیدن به توسعه درنظر می‌گیرد. این مراحل عبارتند از: جامعه سنتی، شرایط ماقبل خیز اقتصادی، مرحله خیز اقتصادی، مرحله بلوغ و مرحله مصرف توده‌وار. در آخرین مرحله یعنی مصرف توده‌وار، سطح زندگی در کل جامعه بالا می‌رود، شمار کارمندان و کارگران ماهر افزایش می‌یابد و میزان سرمایه‌گذاری در زمینه تأمین اجتماعی و بهداشت بیشتر می‌شود.^[۸۰] "سیمور مارتین لیپست” میان ثروت و توسعه اقتصادی از یک سو و دموکراسی و توسعه سیاسی از سوی دیگر رابطه برقرار می‌کند و توسعه اقتصادی را پیش‌شرط دموکراسی می‌داند.
«تحقیقات اولیه لیپست بر این فرض استوار است که هرچه کشوری مرفه‌تر باشد، شانس دستیابی آن به دموکراسی نیز بیشتر خواهد بود. در این ادبیات برای وجود همبستگی قوی میان ثروت اقتصادی و دموکراسی اینگونه استدلال شده است که در اقتصاد رفاهی امکان دستیابی به سطوح بالای سواد، ‌آموزش و رسانه‌های جمعی بیشتر بوده و همه اینها جامعه را به سمت دموکراسی پیش خواهند برد. یک اقتصاد رفاهی همچنین از طریق فرصت‌های گوناگونی که در اختیار رهبران سیاسی ناموفق قرار می‌دهد، تنش‌های سیاسی را نیز تخفیف می‌دهد. به علاوه یک اقتصاد صنعتی پیشرفته و پیچیده را نمی‌توان با وسایل اقتدارآمیز بخوبی اداره نمود. در چنین اقتصادی، تصمیم‌گیری لزوماً غیرمتمرکز و قدرت، پراکنده است و قواعد نیز برپایه اجماع کسانی که از آن متأثر می‌شوند، استوار می باشد.»^[۸۱]
لیپست به منظور اثبات رابطۀ اقتصاد و توسعه سیاسی به تحقیقات میدانی پرداخته و ادعا می کند که نظام های دموکراتیک در کشورهایی بوجود آمده اند که اقتصاد های پیشرفته دارند."کارل دویچ” برعنصر تحرک اجتماعی تأکید می‌کند و آنرا زمینه‌ساز توسعه سیاسی می‌داند. «از نظر دویچ،‌ تحرک اجتماعی فرایندی است که به موجب آن اعتقادات و وابستگی‌های سنتی در زمینه‌های سیاسی، روانی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دچار دگرگونی شده و توده مردم را برای قبول الگوهای رفتاری جدید آماده می‌کند.»^[۸۲]
بطور کلی نظریه‌های موسوم به نوسازی،‌ رسیدن به شرایط جهان غرب یا به عبارت دیگر، پیمودن مسیر کشورهای صنعتی غرب را هدف توسعه می‌دانند. در روند توسعه ی مورد نظر اندیشمندان نوسازی، کشورهای توسعه‌نیافته از یک مسیر خطی و تکاملی عبور خواهند کرد که هریک از مراحل و منزلگاه‌های آن نسبت به مراحل قبلی پیشرفته‌تر و توسعه‌یافته‌تر است. در واقع آنان معتقدند که توسعه، امری بازگشت‌ناپذیر است. این اندیشمندان نه‌تنها جهان غرب را در مسئله توسعه ‌نیافتگی جهان سوم مقصر نمی‌دانند، بلکه نظام سرمایه‌داری جهانی را عامل توسعه کشورهای توسعه‌نیافته قلمداد می‌کنند. بنابراین، در این نظریه‌ها ساختار داخلی کشورهای جهان سوم هم مهم‌ترین مانع توسعه و هم عامل اصلی دستیابی به آن، است.
نظریه نوسازی مطرح می کند که مهم‌ترین عامل توسعه،‌ سازماندهی و بازدهی اقتصاد داخلی است. نظریه‌پردازان نوسازی معتقدند که تولید تخصصی، مبادله آزاد و تقسیم کار بین‌المللی، موجبات تسهیل توسعه اقتصاد داخلی کشورها را فراهم می‌سازد. این نظریه‌پردازان، تأکید می‌کنند که کلید توسعه اقتصادی، ظرفیت اقتصاد داخلی در پاسخگویی به تغییرات قیمت است و موفقیت‌های اقتصادی، نه در فعل و انفعالات بازارها و اقتصاد بین‌الملل، بلکه باید در ساختار اجتماعی- سیاسی کشورهای جهان سوم جستجو شود.^[۸۳]
درارزیابی این نظریات، باید به چند نکته اشاره کرد: اول اینکه تجربه برخی کشورها نشان می‌دهد که توسعه امری بازگشت ناپذیر نبوده و مراحل بعدی توسعه لزوماً پیشرفته‌تر از مراحل قبلی نیست؛ برخی تمدن‌ها در دوره باستان بسیار درخشان و پیشرفته بوده‌اند اما در مراحل بعدی، تحت تأثیر عوامل گوناگون، نه‌تنها به مراحل مترقی‌تر دست‌ نیافته‌، بلکه دچار انحطاط و نوعی عقب‌گرد شده‌اند. افزون بر این، نظریه نوسازی، یک فرانظریه‌ برای توسعه همه کشورها ارائه می‌دهد و همگان را به پیروی از الگوی توسعه کشورهای صنعتی غرب فرا می‌خواند. آنچه در این نظریه مورد غفلت قرار می گیرد، نقش شرایط زمان و مکان است؛ کشورهای صنعتی غرب، در یک موقعیت زمانی خاص و طی یک روند تدریجی، رشد کرده و به مراحل مختلف توسعه دست‌ یافتند. اما اکنون شرایط نظام بین‌الملل، به گونه‌ای است که اجازۀ توسعه تدریجی را به کشورهای جهان سوم نمی‌دهد.
درخصوص بُعد مکانی توسعه نیز، این نظریات تفاوت‌های ساختاری مانند ساختار سیاسی، فرهنگ مردم و … را درنظر نمی‌گیرند. نکته ی آخر اینکه، نظریات نوسازی، رابطه جهان سوم با غرب را برای کشورهای جهان سوم مفید ارزیابی می‌کنند در حالی که این ادعا، در عمل ثابت نشده است. کشور هند که سالها زیر سلطه یکی از کشورهای پیشرفته صنعتی غرب (انگلستان) بود، تحت تأثیر این ارتباط به توسعه دست نیافت و توسعه نسبی این کشور عمدتاً مرهون تلاش‌ها و برنامه‌های پس از استقلال است.
دیدگاه مارکسیستی توسعه
برخلاف نظریه‌پردازان نوسازی که رابطه جهان سوم با کشورهای صنعتی غرب را عامل توسعه کشورهای جهان سوم می‌دانند، نظریه‌پردازان مارکسیست معتقدند اگر چه سرمایه‌داری موجب توسعه می‌شود، اما این توسعه به شکل موزون و هماهنگ صورت نمی‌گیرد، بلکه عمدتاً به نفع کشورهای صنعتی و به زیان کشورهای جهان سوم است. آنها نسبت به رابطه کشورهای جهان سوم با کشورهای صنعتی خوشبین نیستند و این دو گروه را در حال مبارزه و کشمکش می‌دانند. از نظر مارکسیست‌ها، این کشمکش‌ها در نهایت به حد اشباع می‌رسد و منجر به پیدایش نظام‌های سیاسی مارکسیستی می‌شود. راه حل این نظریه‌پردازان برای رسیدن به توسعه، یک راه حل انقلابی است؛ «فراندیزی» معتقد بود: «بورژواری ملی در دوره سرمایه‌داری صنعتی، قادر نیست سرمایه‌داری مستقل را به پیش ببرد. از اینرو، مداخله دولت، برقراری یارانه‌ها و سیاست‌های رفرمیستی نیز همگی بی‌فایده است. تنها راه حل موجود، برپایی سوسیالیسم است.»^[۸۴]
در دیدگاه نظریه نوسازی، دو مفهوم «جوامع سنتی» و «جوامع مدرن» در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند. اما مارکسیست‌ها، برای تبیین مراحل توسعه کشورها، از دو مقولۀ «فئودالی» و «سرمایه‌داری» استفاده می‌کنند. آنها کشورهای جهان سوم را به دو دسته فئودالی و سرمایه‌داری و یا «نیمه فئودالی» و «نیمه سرمایه‌داری» تقسیم می‌کنند. مفاهیم نیمه فئودالی و نیمه‌سرمایه‌داری، توسط آن دسته از مارکسیست‌ها مطرح می‌شود که معتقدند جهان سوم از دو بخش سنتی و مدرن ترکیب شده است: بخش صنعتی که دچار تحول و دگرگونی شده و بخش کشاورزی که متحول نشده است.^[۸۵]
تئوری مارکسیستی نیز مانند تئوری نوسازی، تفاوت کشورها را نادیده می‌گیرد و یک مسیر مشخص را برای توسعه مطرح می‌کند. روند خطی رسیدن به مارکسیسم، تنها راهی است که تئوریسین‌های مارکسیست به همه کشورهای جهان سوم پیشنهاد می‌کنند. نکته دیگر، فاصله بسیار زیاد این نظریه با جهان واقع است. در عمل، این نظریه نتوانسته است کشورهای مارکسیست را به توسعه برساند. نمونه ی بارز این ناکامی ، بن بست اقتصادی شوروی سابق است. سایر کشورهای سوسیالیست مانند کره ی شمالی و کوبا نیز در مقایسه بااقتصادهای سرمایه داری از وضع نامطلوبی برخوردارند
نظریه های توسعه‌نیافتگی
عده‌ای از نظریه‌پردازان توسعه که عمدتاً از کشورهای در حال توسعه برخاسته‌اند، از میان عوامل داخلی و خارجی، عامل اصلی توسعه‌نیافتگی جهان سوم را عامل خارجی می‌دانند. اینان کشورهای جهان را به دو دسته تقسیم می‌کنند. دسته اول، کشورهای توسعه‌یافته (مرکز) و دسته دوم، کشورهای توسعه‌نیافته (اقمار یا پیرامون). از نظر آنها رابطۀ نابرابر میان این دو دسته، به زیان کشورهای توسعه‌نیافته است و توسعه‌نیافتگی آنها را تشدید می‌کند.
«آندره‌گوندر فرانک»، رابطه کشورهای توسعه‌یافته با اقمار یا کشورهای جهان سوم را نابرابر می‌داند و علت توسعه‌نیافتگی کشورهای پیرامون را «وابستگی» آنها می‌داند. براساس مدل مادر شهر- اقمار، که توسط «فرانک» مطرح شده است، نظام سرمایه‌داری سعی می‌کند مراکز بزرگ سرمایه یا مادر شهرها را در جهان سوم ایجاد کند. این مادرشهرها، با مادر شهرهای کوچکتر ارتباط دارند و این سلسله مراتب، تا پایین‌ترین بخش کشاورزی درکشورهای جهان سوم ادامه می‌یابد. در کشورهای توسعه‌نیافته نیز میان پایتخت و مناطق دورافتاده، این رابطۀ استعماری وجود دارد. پیوند میان مراکز بزرگ سرمایه در جهان با مادر شهرهای ملی در جهان سوم، باعث استثمار هرچه بیشتر طبقات محروم در کشورهای اقماری می‌شود. لذا استعمار طبقات محروم، به صورت مشترک توسط مادرشهر جهانی و مادر شهرهای ملی صورت می‌گیرد. ^[۸۶]
«گونزالس کازانو» جامعه‌شناس مکزیکی قرن بیستم، الگوی استعمار داخلی را مطرح می‌کند. در این الگو، کانون توجه، سلطه ی مادر شهر بر مناطق پیرامونی درون یک کشور است و علت عقب‌ماندگی مناطق پیرامونی، این است که تحت استعمار مادر شهر ملی قرار گرفته‌اند. از آنجاکه در نظریات توسعه‌نیافتگی، رابطه نابرابر جهان صنعتی با جهان سوم به عنوان عامل توسعه‌نیافتگی کشورهای گروه اخیر مطرح می‌شود،‌ راه‌حل برون‌رفت از این وضعیت نیز عدم اتکاء به نظام بین‌الملل و تکیه بر امکانات داخلی است. رائول پربیش، معتقد بود ازطریق جایگزینی واردات یعنی با اعمال محدودیت بر واردات و برقراری شالوده‌ای صنعتی برای تولید یا مونتاژ کالاهای مربوط در داخل کشور، می‌توان به توسعه سرمایه‌داری در سطح ملی دست یافت. ^[۸۷]
نظریه توسعه نیافتگی، درست در مقابل نظریه نوسازی قرار می‌گیرد. به همان میزان که نظریه نوسازی نسبت به الگوی توسعه غربی خوشبین است، نظریه توسعه‌نیافتگی نسبت به آن بدبین بوده و آن را عامل عقب‌ماندگی جهان سوم می‌داند. نظریات توسعه‌نیافتگی نیز مانند نظریات نوسازی، دچار نوعی نگاه تک‌بعدی اند و تأکید آنها بر عامل خارجی تاحد زیادی مانع از تلاش در راه بهبود شرایط داخلی می‌شود. به نظر می‌رسد این تندروی و نگاه تک‌بعدی، تاحد زیادی ناشی از این است که نظریه‌پردازان توسعه‌نیافتگی، عمدتاً از میان کشورهای جهان سوم برخاسته‌اند. به ویژه این تندروی در میان اندیشمندان کشورهایی که سالها مستعمره بوده‌اند، بیشتر است
بی توجهی به عوامل مختلف توسعه نیافتگی جهان سوم در این دسته از نظریات نیز دیده می شود. مسئله عقب‌ماندگی جهان سوم، به عنوان یک پدیده پیچیده تاریخی، فرهنگی، سیاسی و … به آسانی و صرفاً‌با توجه به یک عامل، مانند نظام اقتصاد جهانی، قابل تبیین نیست. ازطرف دیگر، راه حل پیشنهادی این نظریات،‌ یعنی جایگزینی واردات و … در شرایط فعلی که ارتباطات کشورها اجتناب‌ناپذیر شده است، در عمل قابل اجرا نیست.
بطور کلی در نظریات کلاسیک توسعه، عمدتاً ابعاد خاصی از توسعه در نظر گرفته شده و در تبیین علل و عوامل توسعه‌نیافتگی نیز بر جنبه‌های خاصی از عوامل پیچیده و گوناگون عقب‌ماندگی کشورها تأکید شده است. برای مثال، نظریات «لرنر»، «دویچ»، «شیلز»، «گابریل آلموند»، «لوسین پای» و «ارگانسکی» علی‌رغم تفاوت‌هایی که با هم دارند، توسعه را دارای یک روند موزون دانسته و برای این پدیده، یک خط تکاملی، یک نقطه عزیمت و یک نقطه پایان درنظر می‌گیرند.
مطالعات جدید نوسازی
بسیاری از اندیشمندان علوم اجتماعی و نیز مارکسیست‌ها به انتقاد از نظریه نوسازی پرداختند، توسعه تک‌خطی، خوش‌بینی بیش از حد نسبت به روند توسعه کشورهای جهان سوم، تلاش برای توجیه دخالت‌های ایالات متحده در جهان سوم و مواردی از این قبیل، ازجمله انتقادات وارده بر مکتب نوسازی بود. به دنبال حملات منتقدین، در پایان دهه ۱۹۷۰ نوعی تجدید حیات در این مکتب بوجود آمد. مطالعات جدید نوسازی دارای ویژگی‌های متفاوت با نظریات کلاسیک نوسازی بودند. تعدادی از این اختلافات عبارتند از:
در مطالعات جدید نوسازی، سنت و تجدد به عنوان مفاهیمی متضاد در نظر گرفته نمی‌شوند. در این تحقیقات، سنت و تجدد نه‌تنها می‌توانند با یکدیگر همزیستی داشته باشند بلکه می‌توانند در هم نفوذ کرده و با یکدیگر امتزاج یابند.
مطالعات جدید نوسازی به جای تنظیم سنخ‌شناسی‌ها و ارائه بحث‌های مجرد و انتزاعی، ترجیح می‌دهند توجه خود را به موارد مشخص معطوف نموده، به مطالعۀ کشورهای خاص بپردازند.
مطالعات جدید نوسازی در نتیجۀ توجه بیشتر به تاریخ و مطالعات موردی، دیگر اعتقادی به مسیر یکطرفه توسعه به سمت الگوی غربی ندارند و پذیرفته اند که هریک از کشورهای جهان سوم می‌توانند مسیر توسعه خاص خود را داشته باشند.
نظریه «وانگ» در مورد تبارگرایی در مدیریت، مطالعه نقش مذهب در توسعه ژاپن توسط «دیویس» و نظریه بنوعزیزی درمورد نقش «تجدید حیات اسلامی» در تحولات اجتماعی را می‌توان نمونه‌هایی از مطالعات جدید نوسازی محسوب کرد. ^[۸۸]
الگوی توسعه هانتینگتون
نظریه هانتینگتون ازجمله نظریه‌های منتقد مکتب نوسازی است که ابعاد مختلف توسعه را مورد توجه قرار داده و با توجه به ویژگی‌هایی که دارد بویژه رابطه‌ای که میان توسعه اقتصادی و سیاسی برقرار می‌کند برای تبیین ارتباط نفت و توسعه مناسب است. هانتینگتون در سال ۱۹۶۵ با انتشار مقاله‌ای به نفی نظریات کلاسیک پرداخت و الگوی خود را براساس نهادگرایی مطرح کرد. وی معتقد است، اولاً توسعه امری بازگشت‌ ناپذیر نیست، زیرا برخی تمدن‌ها در گذشته، نسبت به مراحل بعدی پیشرفته‌تر بوده‌اند. دوم اینکه، صنعتی شدن تنها منبع توسعه سیاسی نیست و حتی ممکن است مزاحم آن نیز باشد. سوم، جوامع امروزی نسبت به جوامع گذشته، امتیاز خاصی ندارند و پدیده توسعه در همه ادوار تاریخ وجود داشته است.
هانتینگتون، نهادینه شدن را وجه مشترک همه روندهای مشترک توسعه مطرح می‌کند. معیار نهادینه‌شدن، رسیدن به سطح عالی «تطبیق،» «پیچیدگی»، «استقلال» و «پیوستگی» است. منظور از تطبیق، توانایی نظام سیاسی برای برخورد با دگرگونی‌های جدید است. پیچیدگی نیز به این معناست که عملکرد نظام سیاسی، انحصاراً به بازی ساختار بستگی ندارد. برای مثال، نظام سیاسی آمریکا از نظر هانتینگتون، از نظام سیاسی فرانسه در جمهوری چهارم، توسعه‌یافته‌تر است زیرا به جای تکیه صرف بر نهاد مقننه، بر روابط رقابت‌آمیز و متعادل بین ریاست جمهوری، سنا ، مجلس نمایندگان و دیوان عالی تکیه دارد. همچنین، در نظام سیاسی توسعه یافته، دولت در مقابل نیروهای اجتماعی واقتصادی، «استقلال» دارد و احزاب نیز، در مقابل طبقه مرجع خود از استقلال برخوردارند. بالاخره «پیوستگی» یعنی این که، آیین‌ها و سازمان‌های نظام سیاسی از درجه‌ای از پیوستگی برخوردار باشند.^[۸۹]
برخلاف لیپست که رفاه اقتصادی را عامل رسیدن به دموکراسی می‌دانست، هانتینگتون معتقد است رفاه اقتصادی شرط لازم است اما شرط کافی نیست و پس از ورود یک کشور به مرحله توسعه اقتصادی، تصمیم نخبگان برای حرکت به سمت دموکراسی از اهمیت زیادی برخوردار است. همچنین ساخت اجتماعی و وجود یک بورژواری مستقل در دستیابی به دموکراسی نقش دارد و درنهایت نظام اقتصادی معطوف به بازار برای رسیدن به دموکراسی ضروری است.^[۹۰]
درسالهای ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۵ نسلی از نظریه‌پردازان توسعه، موضوع رشد اقتصادی همراه با توزیع عادلانه را مورد تأیید قرار دادند. اما از سال ۱۹۹۵ به بعد برخی نظریه‌پردازان شرقی مانند “آمارتیاسن” اقتصاددان هندی، علاوه بر توزیع عادلانه، شاخص‌هایی مانند آزادی را محور توسعه قلمداد کردند. آمارتیاسن توسعه را فرایند بسط و گسترش آزادی‌های واقعی مردم تلقی می‌کند که خود آن آزادی‌ها به تعیین‌کننده‌های دیگری نیز بستگی دارند. نظیر ترتیبات اجتماعی - اقتصادی (ازجمله تسهیلات آموزشی و مراقبت‌های بهداشتی) ، حقوقی ، مدنی، سیاسی یا صنعتی‌شدن.^[۹۱]
اهمیت آزادی در فرایند توسعه از دو بعد قابل بررسی است،‌ از یکسو آزادی یکی از مهمترین اهداف توسعه است و تحقق آن از شاخص‌های توسعه‌یافتگی محسوب می‌گردد و از سوی دیگر آزادی ابزار دستیابی به توسعه همه‌جانبه است زیرا رفع استبداد و ایجاد آزادی، مانع فساد در حوزه‌های مختلف و به تبع آن، عامل کارآمدی بخش‌های گوناگون نظام اجتماعی، بویژه مؤسسات اقتصادی است. آمارتیاسن در جای دیگری، ویژگی‌های جوامع توسعه‌یافته را این گونه تعیین کرده است:
آزادی‌های سیاسی (آزادی در انتخاب حکومت،‌آزادی بیان، مطبوعات آزاد و …)
امکانات و تسهیلات اقتصادی (امکان استفاده از منابع اقتصادی در تولید ، مصرف و مالکیت وآزادی در بازار و …)
فرصت‌های اجتماعی (برخورداری از آموزش و بهداشت و …)
تضمین شفافیت (امکان دسترسی همگان به اطلاعات و …)
نظام حمایتی (وجود شبکه‌های تأمین اجتماعی برای کمک به مردم در رهایی از فقر و تنگدستی)^[۹۲]
با توجه به شاخص‌هایی که افرادی نظیر آمارتیاسن برای توسعه‌یافتگی تعیین کرده‌اند، دیگر نه تنها رشد اقتصادی و افزایش شاخص‌های کمّی اقتصاد بلکه حتی توزیع عادلانه نیز به تنهایی ملاک توسعه نیستند. انسانها علاوه بر عدالت اجتماعی در توزیع ثروت، نیازمند کرامت نفس، آزادی و برخورداری از حقوق مدنی و سیاسی اند.
در ادامه این تحولات که در نظریه‌پردازی درخصوص توسعه بوجود آمد، سازمان ملل متحد نیز در کنفرانس‌های مختلف به ارائه شاخص‌های توسعه پرداخت. شاخص‌هایی که براساس اهداف توسعه هزاره سوم توسط سازمان ملل تعیین شده است عبارتند از:
شاخص‌های اقتصادی مانند: تولید ناخالص داخلی سرانه، سهم صادرات کالاهای صنعتی از کل صادرات، بیکاری و میزان دخالت دولت در اقتصاد
شاخص‌های آموزشی مانند: درصد افراد باسواد در میان بزرگسالان، سهم مخارج آموزشی از تولید ناخالص ملی و …
شاخص‌های بهداشتی مانند: نرخ مرگ و میر کودکان زیر پنج سال در هر هزار تولد زنده، دسترسی به آب سالم و سرانه مخارج بهداشتی
شاخص‌های حقوق انسانی و آزادی‌های مدنی مانند: آزادی بیان و عقیده، گسترش دموکراسی و مشارکت سیاسی افراد، رقابت سیاسی، حکومت قانون ، رعایت حقوق انسانی و میزان دخالت دولت در زندگی افراد
شاخص‌های برابری زنان و مردان مانند: درصد زنان باسواد بزرگسال به مردان باسواد بزرگسال و درصد کرسی‌های پارلمان که متعلق به زنان است.^[۹۳]