۲۰۰۱

 

دارایی های ناملموس منابع غیر فیزیکی ارزش می باشند که توسط نوآوری، طرح های منحصر به فرد سازمان و یا توسط منابع انسانی ایجاد می شوند .

 

 

 

ماروشیوما

 

۲۰۰۱

 

مجموعه ای از دارایی های دانشی که باایجاد ارزش افزوده برای ذینفعان کلیدی این مکان را برای سازمان بوجود می آورد تا جایگاه رقابتی خود را ارتقادهد . این دارایی ها شامل دارایی انسان ، دارایی رابطه ای، دارایی فرهنگی و فعالیت ها و امورروزمره ، دارایی های فکری و دارایی های فیزیکی می باشند .

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

 

 

 

کاپلان و نورتون

 

۲۰۰۴

 

دارایی های نامحسوس شامل سرمایه انسانی مانند مهارت ها ، استعداد و دانش، سرمایه اطلاعاتی مانند پایگاه های داده ، سیستم های اطلاعاتی و زیرساخت های فناوری ، سرمایه سازمانی مانند پایگاه های داده ، سیستم های اطلاعاتی و زیرساخت های فناوری، سرمایه سازمانی مانند فرهنگ، سیک رهبری و توانایی تسهیم دانش است .

 

 

 

آی . ای . اس. بی.

 

۲۰۰۴

 

دارایی های نامحسوس دارایی های ثابت غیرمالی هستند که از جنس ماده نیستند اما ماهیت آن ها توسط حقوق قانونی و حفاظتی شناسایی و کنترل می شود .

 

 

 

منبع (مارومستغفر ، نشریه Management Decision، دوره ۴۳، شماره ۹، ص ۱۱۹، سال ۲۰۰۵)
در پایان باید گفت که پیدایش اقتصاد دانشی باعث افزایش معروفیت سرمایه فکری به عنوان یک موضوع تحقیقاتی و کسب و کار شده است. اکنون زما خوبی برای فعال بودن در زمینه تحقیقات سرمایه فکری است . امروزه جامعه محققان سرمایه فکری در جایگاه مهمی قرار دارند. این محققان نبرد و مبارزه ای را از سال های پیش برای قبولاندن اهمیت سرمایه فکری داشته اند و سمینارها و مقالات و کتب زیادی را در این زمینه ارائه کرده اند و بیشتر تلاش های صورت گرفته شده در زمینه توسعه چهارچوب سرمایه فکری بوده است و اکنون این ضرورت بوجود آمده است که آنها بر روی اندازه گیری و مدیریت و افشاء آن تمرکز کنند. باید گفت که موضوع علم سرمایه فکری یک موضوع بین رشته ای است و در برگیرنده علوم مختلفی مانند حسابداری ، مدیریت دانش، خط مشی گذاری و اقتصاد و مدیریت منابع انسانی و… است. هرچند که امروزه این اعتقاد وجود دارد که مطالعه سرمایه فکری بیشتربه عنوان یک هنر توصیف می شود تا یک علم؛ که در برگیرنده عوامل روانی و خلاقیت است و بیشتر شامل یک ادغامی از مطالعات رفتاری (رفتارهای مشتری و سازمانی ) است^[۶] (لیم و همکاران ، ۲۰۰۴) . در تمامی فرهنگهای لغت ، کلمه فکری به معنای آن چیزی است که از قوه تفکر سرچشمه می گیرد یا اینکه ظرفیت و توانایی فهم ، تفکر، استدلال را که متمایز از احساس یا تمایل آدمی است منتسب به فکر گویند . آنچه که در اینجا مهم جلوه می کند ، آمدن صفت فکری همراه با یک اسم مالی است . در واقع، در اینجا باید دریافت که وقتی صفت فکری با یک اسم مالی بکار می رود، منظور و مقصود چیست . سازمان همکاری و توسعه اقتصادی^[۷] (۱۹۹۹) سرمایه فکری را ارزش اقتصادی دو مقوله از دارایی های نامشهود سازمانی یعنی انسان و ساختار تعریف می کند . در این تعریف ، انسان می تواند مشتریان، کارکنان ، تامین کنندگان ، رقبا و مقامات دولتی باشد . از نظر بونتیس سرمایه فکری به معنای جمع آوری منابع نامشهود و جریانهای آنهاست . بونتیس معتقد است اجزای سرمایه فکری با اثرگذاری بر یکدیگر ، جریان یا مسیر ارزش آفرینی شرکت را مشخص می کنند . بروکینگ تفاوت میان ارزش دفتری و ارزش بازاری شرکتها را ناشی از سرمایه فکری می داند . ادوینسون سرمایه فکری را منبعی از داراییهای پنهان یا نامشهود می داند که اغلب در ترازنامه نمایان نمی شوند . به زعم هریسون و سولیوان سرمایه فکری به معنای دانشی است که پتانسیل تبدیل شدن به سود و منفعت را دارد. سرمایه فکری، انبوهی از ارزشهای سازمانی نظیر سود آفرینی ، جایگاه یابی استراتژیک( سهم بازار، سرقفلی، رهبری و سود آمدی ، آوازه و شهرت ) ، اکتساب نوآوری ها از دیگر شرکتها ، وفاداری مشتریان ، کاهش هزینه ها ، بهبود بهره وری و غیره را به همراه دارد . از دیدگاه روس و همکاران مجموعه دانش اعضای سازمان و ترجمان کاربردی این نوع دانش به مواردی چون علائم تجاری ، حق اختراعات و مارکها را سرمایه فکری گویند . به زعم استیوارت مواد فکری مانند دانش ، اطلاعات، مالکیت فکری ، تجربه که می توان از آنها برای ثروت آفرینی استفاده کرد را سرمایه فکری گویند . آنیون فنوسا( مدیر یک شرکت بزرگ اسپانیایی ) سرمایه فکری را مجموعه ای از ارزشهای نامشهود تعریف می کند که قابلیت‌های سودآوری فعلی و آتی سازمان را توسعه می دهند . کوجانسیو و لانکوویست(۲۰۰۷، ص ۲۸۷-۲۷۲) ارزش سرمایه فکری را ارزش کل منابع نامشهود در یک شرکت خاص تعریف می کنند. سرمایه فکری را می توان سود مبتنی بر دانش شرکت قلمداد کرد ( فدراسیون بین الملی حسابدارن ^[۸] ، ۱۹۹۸) . در تایید همین مطلب ، شورای توسعه صنعت و تجارت دانمارک ^[۹] (۱۹۹۷) که یکی از دست اندرکاران و پیشگامان این عرصه محسوب می شود ، سرمایه فکری را شامل دارایی های مربوط به دانش و تخصص کارکنان ، اعتماد مشتریان به شرکت، و محصولات، مارکها^[۱۰]، سیستم های اطلاعاتی ، فرانشیز ^[۱۱] ، رویه های اداری ، حق اختراعات ^[۱۲] علائم تجاری^[۱۳]، و کارایی فرایندهای کاری شرکت می داند. از دیدگاه مدیریتی ، سرمایه فکری به معنای دانش، تجربه کاربردی، فناوری سازمانی ، روابط ، و مهارتهای حرفه ای است که مزیت رقابتی در بازار را برای شرکت به ارمغان می آورند . این تعریف ، افرادی که سازمان را تشکیل می دهند ، ابعاد ساختاری سازمان و تمامی ارتباطات سازمان را مورد مداقه قرار می دهد. از دیدگاه حسابداری ، سرمایه فکری معادل ما به التفاوت ارزش بازار^[۱۴] و ارزش دفتری^[۱۵] داراییهای یک شرکت است . ارزش در علم اقتصاد دارای دو معنی متفاوت به شرح زیر است :
الف) قابل استفاده بودن یک منبع
ب) قدرت خرید آن منبع .
تمام نظریه های ارزش در اقتصادمبتنی بر این فرضیه است که منبع بتواند درآینده مطلوب بوده و خدماتی را بیافریند . لادویک وان (اقتصاددان شهیر) در این مورد می گوید : کسی که می خواهد یک نظریه مقدماتی ارزش و قیمت را بنا نهد باید در درجه اول به مطلوب بودن آن بیاندیشد . بطور مشابه ایروینگ فیشر چنین می گوید : « اگر چیزی در آینده بازدهی مورد انتظار را نداشته باشد ، عملاً ارزشی نخواهد داشت . بنابراین ارزش یک دارایی ، ارزش بازدهی مورد انتظار آن در آینده است » . همانطور که استنباط می شود اکثریت محققان راه خود را در پیش گرفته و تعاریف جداگانه ای را برای این سازه معرفی کرده اند . یکی از علل تفاوتهای تعاریف سرمایه فکری ، سطح آنالیز بکار رفته ، وجه موقتی و ماهیت کیفی سرمایه فکری است (شکل ۴-۲). بسیاری از نویسندگان ، سرمایه فکری را سازه ای در سطح فردی قلمداد می کنند که دانش و مهارتهای در اختیار افراد را مورد بررسی قرار می دهد. برای مثال الریچ ^[۱۶] (۱۹۹۸؛ص ۱۵) سرمایه فکری را بصورت تابع تجمعی شایستگی و تعهد مفهوم سازی می کند . وی می گوید سرمایه فکری با کارکنان با مهارتی گره خورده که متعهد به تحقق اهداف کاری هستند. یعنی سرمایه فکری معادل و برابر با شایستگی ضربدر تعهد ^[۱۷] است . در اینجا ، مجموع سرمایه در سطح فردی، سطح سرمایه فکری سازمان را مشخص می سازد. نردروم و اریکسون ( ۲۰۰۱، صص ۱۳۵-۱۲۷) نیز ضمن اذعان به تلاشهای اسویبای ، کاپلان و نوروتون ، ادوینسون و مالون معتقدند بایستی مطابق با نظر الریچ ، جنبه شایستگی را نیز به مدل سرمایه فکری افزود . از طرفی، سایر محققان ، این سازه را در سطح جمعی مشاهده نموده و آن را فراتر از شایستگی می دانند. مثلاً، راستوگی(۲۰۰۲،صص۲۴۰-۲۲۹) سرمایه فکری را ظرفیت کلی شرکت برای مقابله با چالشهای وبهره برداری از فرصتها در مسیر جستجوی ارزش آفرینی تعریف می کند . از این منظر، سرمایه فکری نمایانگر دارایی هایی است که در محصولات شرکت به یکدیگر تنیده شده و توام با محصولات به ارزش آفرینی برای سازمان منجر می شوند. همچنین ، موریسن وهمکاران ( ۲۰۰۲؛۱۲) سرمایه فکری را منابع دانشی در سطح سازمان می دانند که همراه با سایر منابع ، تشکیل دهنده قابلیت‌ها بوده و سازمان را به انجام اقدامات مقتضی قادر می سازند.

 

 

دیدگاه خروجی ها

 

دیدگاه فرایندی

 

 

 

مجالی برای تبدیل دانش نیست .

 

دیدگاه ورودیه ا

 

 

 

جمعی
سطح آنالیز
فردی
ارزش فعلی ارزش آتی
وجه موقتی بودن
نمودار ۶-۲- دیدگاه های متفاوت نسبت به سرمایه فکری(منبع : سوارت ، ۲۰۰۶)
کنش و واکنش متقابل^[۱۸] میان سطوح آنالیز فردی و جمعی ،و نیز اهمیت موقتی ( ارزش جاری / ارزش آتی) تعیین می کند که آیا سرمایه فکری یک ورودی برای فرایند ارزش آفرینی است ؛ خودش یک فرایند ارزش آفرینی بوده ؛ یا خروجی مشهودی از درون فرایند ارزش آفرینی شرکت می باشد . تحقیقات نشان می دهد رویکردهای سرمایه فکری که پتانسیل ارزش آفرینی در آینده را دارند همزمان این دارایی را ورودی فرایند ارزش آفرینی می دانند (ربع اول) . تحت این تعاریف ، سرمایه فکری را می توان دانش ، مهارتها، و توانایی های (سطح آنالیز فردی) قلمداد کرد که می توانند برای سازمان ، ارزش آفرین باشند . رویکردهای جایگزینی که سطوح متعدد آنالیز را یکپارچه می سازند ( دانش و مهارتهای فردی و جمعی همراه با فرایندها و ساختارهای سازمانی) سرمایه فکری را یک کارکرد فرایندی در درون سازمان می پندارند (ربع دوم ). در اینجا ، کارهای روزمره سازمانی و نیز فرهنگ آن که ارزش افزوده می آفرینند ، شکلی از سرمایه محسوب می شوند . باید توجه داشت که ارزش بالقوه هنوز براین رویکردها چیرگی و استیلا دارد. مجموعه نهایی رویکردها ، سرمایه فکری را یک خروجی (یک محصول یا خدمت مشهود که دانش ، مهارتها ، و فرایندهای سازمان در آنها گنجانده شده اند) تصور می کنند (ربع سوم ) . این دیدگاه اغلب از یک رویکرد آنالیز چند سطحی بهره گرفته و دانش و مهارتهای فردی را با روابط میان سازمانی و فرایندها ترکیب می نماید . همچنین، این دیدگاه ارزش جاری سازه سرمایه فکری را ابراز کرده ، و بهتر است بگوییم ؛ محصول یا خدمتی است که ارزش جاری داشته و برای ذینفعان منافعی را به همراه دارد. در همین راستا ، سوآرت(۲۰۰۶) سرمایه فکری را خروجی مشهود در قالب محصولات و خدمات در محیط بازار شرکت تعریف می کند . دانش و مهارتهای منحصر به فرد و ارزشمند در هر دو سطح فردی و جمعی در این محصولات و خدمات دمیده شده اند. این تعریف طنین انداز سنجه های بیشماری نظیط فهرستها ، ارزش درک شده بازارهای تجاری ، حق اختراعات و مارکها است که برای ارائه سرمایه فکری بکار گرفته می شوند (فیتزنز، ۲۰۰۳) . در مجموع می توان پیرامون تعریف سرمایه فکری به این نکات اشاره کرد : به زعم لیو (۲۰۰۱) اصطلاحات دارایی های دانشی، دارایی های نامشهود و سرمایه فکری هریک در عرصه های خاصی بکار گرفته می شوند . مثلاً ، دارایی های نامشهود در رشته حسابداری، داراریی های دانشی در رشته اقتصاد و سرمایه فکری در رشته مدیریت و بازرگانی بکار گرفته می شوند. مار و مصطفی (۲۰۰۵) می گویند برا ی تعریف سرمایه فکری لازم است سه وجه نقشها ، اجزا و دیدگاه های زمینه ای سرمایه فکری را مورد نظر قرار داد . اول ، نقشهای سرمایه فکری عبارتند از تدوین استراتژی ، تنوع و توسعه استراتژیک ، اثرگذاری بر رفتار، و اعتبار شرکت در خارج از آن . دوم ، دیدگاه های سرمایه فکری را می توان در رشته های اقتصاد ، مالی ، مدیریت استراتژیک ، حسابداری، منابع انسانی ، گزارشگری و افشای اطلاعات ، حقوق ، بازاریابی و ارتباطات خلاصه کرد. و نهایتاً، اجزای سرمایه فکری را می توان به مهارتها و دانش کارکنان ، فرهنگ سازمانی ، ارتباطه با ذینفعان، زیربنای فناورانه ، اعتبار و شهرت سازمان ، کارکردها و فرایندها ، و حقوق مالکیت های معنوی تقسیم نمود .
۲-۶ جایگاه سرمایه فکری در میان جنبش های مختلف
روس^[۱۹] و همکارانش (۱۹۹۷) این طور استدلال کرده اند که سرمایه فکری را می توان به سایر رشته هایی از قبیل استراتژِی شرکت ( برنامه ریزی استراتژیک) و تولید ابزارهای اندازه گیری ارتباط داد . از دیدگاه استراتژیک، سرمایه فکری برای ایجاد و خلق دانش و استفاده از این دانش برای ارتقا ارزش شرکت مورد استفاده قرار می گیرد و از طرف دیگر ( یا در مقابل ) ، بحث اندازه گیری بر روی این موضوع تمرکز دارد که چگونه می توان مکانیسم های گزارش دهی ساخت که موارد کیفی ( غیرمالی ) و مالی سرمایه فکری را بطور همزمان اندازه گیری کند. شکل (۱-۲) بطور روشنی به جایگاه سرمایه فکری در میان جنبش های مختلف اشاره کرد است ^[۲۰] (روس و همکاران ، ۱۹۹۷) .
متوازن

DF

 

CHI-SQUARE

 

عامل

 

 

 

۹۰/۰

 

۹۳/۰

 

۰۳۳/۰

 

۰۰۸۹۲/۰

 

۶

 

۴۲/۱۲۴

 

عملکرد سازمانی

 

 

 

مدل فوق اندازه گیری ابعاد عملکرد سازمانی را در حالت تخمین غیر استاندارد مرتبه دوم نشان می‌دهد. نتایج تخمین (قسمت زیرین شکل) حاکی از مناسب بودن مدل است. با توجه به خروجی لیزرل مقدار  محاسبه شده برابر با ۴۲/۱۲۴ می باشد. پایین بودن میزان این شاخص نشان دهنده تفاوت اندک میان مدل مفهومی با داده‌های مشاهده شده پژوهش است. همچنین مقدار RMSEA برابر با ۰۳۳/۰ می‌باشد. که نشان از خوبی برازش دارد. حد مجاز RMSEA، ۰۸/۰ است ؛ مشاهده می‌شوده که این مقدارکوچکتر از این حد مجاز است که این مقدار نیز نشان از خوبی برازش دارد. هر چه این مقدار کمتر باشد مدل دارای برازش بهتری است. برازندگی مدل شاخص GFI و AGFI یعنی اندازه ای ازمقدار نسبی واریانس ها و کورایانس‌هاست که به گونه ای مشترک بوسیله مدل توجیه می‌شود. هرچه این مقدار به یک نزدیکتر باشد برازش داده ها مناسب تر خواهد بود. این شاخص بستگی به حجم نمونه ندارد. این مقدار در اینجا برابر به ۹۳/۰ و ۹۰/۰ است که مناسب می‌باشد.
نمودار ۴-۱۸ مدل اندازه گیری ابعاد عملکرد سازمانی در حالت تخمین استاندارد مرتبه دوم
منبع: یافته های پژوهش
حالت تخمین استاندارد میزان تاثیر هر کدام از متغیرها و یا گویه ها را در توضیح واریانس نمرات متغیر یا عامل اصلی را نشان می دهد. برای مدل عملکرد سازمانی در حالت تخمین استاندارد تحلیل عاملی تاییدی مرتبه دوم هر کدام از عوامل که بارعاملی بزرگتری داشته باشد دارای تاثیر بیشتر از سایر عوامل و در نتیجه گفته می شود که تأثیر بیشتری خواهد داشت. نتایج نشان می دهد، سود بخشی دارای بزرگترین بار عاملی (۸۲/۰) بوده در نتیجه در اولویت اول قرار دارد و بیشترین تأثیر را بر عملکرد سازمانی دارد، و سهم بازار با بار عاملی(۲۹/۰)در مرتبه دوم قرار می گیرد. و رقابت با بار عاملی ( ۱۸/۰)دارای کمترین بار عاملی بوده در نتیجه در اولویت آخر قرار دارد و گفته می‌شود دارای کمترین تأثیر بر عملکرد سازمانی نسبت عوامل دیگر می باشد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

نمودار ۴-۱۹ مدل اندازه گیری ابعاد عملکرد سازمانی در حالت عدد معناداری مرتبه دوم
منبع: یافته های پژوهش
خروجی مدل معناداری اندازگیری عملکرد سازمانی در مرتبه دوم را نشان می‌دهد. چنانچه عدد معناداری بزرگتر از ۲ یا کوچکتر از ۲- باشد رابطه موجود در مدل پژوهش معنادار خواهد بود با توجه به نمودار(۴-۱۹)شاخصهای عملکرد سازمانی هیچ یک معنا دار نبودند. و در بین سوالات هم سوالات ۱۷ و ۲۱ معنی‌دار نیستند.
۴-۴-۶- تحلیل عاملی تائیدی مدل ساختاری
نمودار۴-۲۰ مدل ساختاری پژوهش در حالت تخمین غیراستاندارد
منبع: یافته های پژوهش
با توجه به نتایج زیر که از خروجی نرم افزار lisrel بدست آمده است برازش مناسب مدل را نتیجه می‌گیریم. بیشترین بارعاملی مربوط به متعادل کننده اکتشاف و بهره برداری با بار عاملی(۶۴/۰) و کمترین بار عاملی مربوط به تفکر استراتژیک با بار عاملی(۵۱/۰)می باشد.
جدول ۴-۲۳ : شاخص های مناسب بودن برازش مدل ساختاری

 

 

AGFI

 

GFI

 

RMSEA

 

P-VALUE

 

DF

 

CHI-SQUARE

 

عامل

 

 

 

۹۱/۰

 

۹۴/۰

 

۰۷۸/۰

 

۰۰۰۰۰/۰

 

۲۴

 

۳۶/۶۰

 

مدل ساختاری

 

 

 

مدل فوق اندازه گیری مدل را در حالت تخمین غیراستاندارد نشان می‌دهد. نتایج تخمین (قسمت زیرین شکل) حاکی از مناسب بودن مدل است. با توجه به خروجی لیزرل مقدار  محاسبه شده برابر با ۶۳/۶۰ می باشد. پایین بودن میزان این شاخص نشان دهنده تفاوت اندک میان مدل مفهومی با داده های مشاهده شده پژوهش است. همچنین مقدار RMSEA برابر با ۰۰۰/۰ می باشد. که نشان از خوبی برازش دارد. حد مجاز RMSEA، ۰۸/۰ است؛ مشاهده می‌شود که این مقدار کوچکتر از این حد مجاز است که این مقدار نیز نشان از خوبی برازش دارد .هر چه این مقدار کمتر باشد مدل دارای برازش بهتری است. برازندگی مدل شاخص GFI و AGFIیعنی اندازه ای از مقدار نسبی واریانس ها و کورایانس هاست که به گونه ای مشترک بوسیله مدل توجیه می شود. هرچه این مقدار به یک نزدیکتر باشد برازش داده ها مناسب تر خواهد بود. این شاخص بستگی به حجم نمونه ندارد. این مقدار در اینجا برابر به ۹۴/۰ و ۹۱/۰ است که مناسب می باشد. در نمودار فوق رابطه هر سه متغیر نشان داده شده است.
نمودار ۴- ۲۱ مدل ساختاری پژوهش در حالت تخمین استاندارد
منبع: یافته های پژوهش
مدل فوق اندازه گیری در حالت تخمین استاندارد میزان تاثیر هر کدام از متغیرها و یا گویه‌ها را در توضیح واریانس نمرات متغیر یا عامل اصلی را نشان می‌دهد. برای مدل ساختاری فوق می توان مؤلفه‌ها را با توجه به بار عاملی آنها مقایسه کرد و تاثیر آنها را بر متغیر وابسته سنجید. بطوری که مؤلفه‌هایی که بار عاملی بزرگتری داشته با شد دارای تاثیر بیشتری بر متغیر وابسته است. متعادل کننده اکتشاف و بهره‌برداری با بار عاملی(۵۱/۰)بیشترین بارعاملی و تفکر استراتژیک با بارعاملی (۳۶/۰)کمترین بار عاملی را بر عملکرد سازمانی دارند.

دو مثال زیر تفصیل فزاینده را در دو حوزه ی کاربردی مختلف روشن می سازند.
* مثال ( ۱ ایجاد یک کارخانه ی فراوری شیمیایی به منظور تعیین ویژگی های فرایند با مهندسی فرایند آغاز می شود . این ویژگی ها به منظور طراحی واحدهای فرایندی اصلی مورد استفاده قرار می گیرند. این اطلاعات، پایه ی طراحی مهندسی خواهند شد که هم جانمایی تفصیلی کارخانه و هم ویژگی های مکانیکی واحدهای فرایندی و تسهیلات جانبی را تعریف می کنند . همه ی اینها به نقشه های طراحی منجر می گردند که برای تولید نقشه های ساخت ) ایزومتریک های ساخت وساز ( تفصیل می ی ابند . در حین ساخت وساز در صورت نیاز و مشروط به تأیید مناسب، تفاسیر و انطباق ها صورت می پذیرند . این تفصیل بیشترِ ویژگی ها در نقشه های مطابق ساخت ثبت می شوند . در حین آزمون و پیش راه اندازی، اغلب تفصیل های بیشتری از ویژگی ها به شکل تنظیم های عملیاتی نهایی اعمال می گردد.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

* مثال ۲ ) محصول یک پروژه ی توسعه ی اقتصادی می تواند در آغاز به این صورت تعریف شود : (( بهبود کیفیت زندگی کم درآمدترین ساکنان جامعه X )) . همان طور که پروژه پیش می رود محصولات می توانند به صورت مشخص تری تعریف گردند .برای مثال (( در دسترس قراردادن غذا و آب برای ۵۰۰ ساکن کم درآمد موجود در جامعه )) . دور بعدی تفصیل فزاینده می تواند مشخصاً بر افزایش تولید و بازاریابی کشاورزی متمرکز شود، با این شرط که آب به عنوان اولویت دوم انگاشته شود تا به محض آنکه مؤلفه ی کشاورزی به خوبی شروع شد، آغاز گردد.
۴-۲- مدیریت پروژه چیست؟
مدیریت پروژه عبارت است از به کارگیری دانش، مهارت ها، ابزارها و تکنیک ها برای فعالیت های پروژه به منظور تحقق الزامات پروژه . مدیریت پروژه با بهره گرفتن از فرایندهایی همچون فرایندهای آغازین، برنامه ریزی، اجرایی، کنترلی و اختتامی انجام می پذیرد . تیم پروژه کارهای پروژه ها را مدیریت می کند و این کارها اغلب عبارتند از:

 

• • تقاضاهای رقابتی برای: محدوده، زمان، هزینه، ریسک و کیفیت

 

• • ذینفعانی با نیازها و انتظارات متفاوت

 

• • الزامات شناسایی شده

 

شایان توجه است که بسیاری از فرایندهای مدیریت پروژه ذاتاً تکرارپذیر هستند . این امر تا اندازه ای به دلیل وجود تفصیل فزاینده و ضرورت آن در سراسر چرخه ی حیات یک پروژه می باشد؛ یعنی، هر چقدر بیشتر در مورد پروژه ی خود بدانی، بهتر می توانی آن را مدیریت کنی.
گاهی اوقات واژه ی مدیریت پروژه برای تشریح یک رویکرد سازمانی برای مدیریت عملیات جاری مورد استفاده قرار می گیرد . این رویکرد که ) به زبان ( بهتر مدیریت بر مبنای پروژه نامیده می شود، با بسیاری از ابعاد عملیات جاری همچون پروژه ها برخورد می نماید تا از تکنیک های مدیریت پروژه در مورد آنها استفاده نماید . هرچند درک مدیریت پروژه برای سازمانی که بر مبنای پروژه ها مدیریت می شود حیاتی است، بحث مفصل تر در مورد این رویکرد خارج از محدوده ی این سند می باشد.
دانش مربوط به مدیریت پروژه می تواند به طرق بسیاری سازمان دهی گردد . این سند به همان گونه که در زیر تشریح می شود، دارای دو بخش اصلی و دوازده فصل می باشد.
۵ - حوزه های دانش مدیریت پروژه
حوزه های دانش مدیریت پروژه، کاربرد و دانش مدیریت پروژه را از نظر فرایندهای تشکیل دهنده ی آنها تشریح می کند . این فرایندها به همان گونه که در زیر تشریح می شوند و همان طور که در شکل ۱-۱ نشان داده شده اند، در قالب نُه حوزه ی دانش سازمان دهی شده اند.
مدیریت یکپارچگی پروژه ، فرایندهای مورد نیاز برای حصول اطمینان از هماهنگی مناسب بین عناصر مختلف پروژه را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای تکوین برنامه ی پروژه، اجرای برنامه ی پروژه و کنترل یکپارچه ی تغییرات تشکیل شده است.
مدیریت محدوده ی پروژه ، فرایندهای مورد نیاز برای حصول اطمینان از اینکه پروژه برای تکمیل موفقیت آمیز خود دربرگیرنده ی همه یکارهای موردنیا ز و فقط کارهای موردنیاز می باشد را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای آغاز، برنامه ریزی محدوده، تعریف محدوده، تأیید محدوده و کنترل تغییرات محدوده تشکیل شده است.
مدیریت زمان پروژه ، فرایندهای موردنیاز برای حصول اطمینان از تکمیل به موقع پروژه را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای تعریف فعالیت، تعیین توالی فعالیت، برآورد مدت زمان فعالیت، تکوین زمان بندی و کنترل زمان بندی تشکیل شده است.
مدیریت هزینه ی پروژه ، فرایندهای موردنیاز برای حصول اطمینان از تکمیل پروژه با بودجه ی مصوب را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای برنامه ریزی منابع، برآورد هزینه، بودجه بندی هزینه و کنترل هزینه تشکیل شده است.
شکل ۱-۱ - دیدی کلی از حوزه های دانش مدیریت پروژه و فرایند های مدیریت پروژه
مدیریت کیفیت پروژه ، فرایندهای موردنیاز برای حصول اطمینان از برآورده شدن نیازهایی که پروژه از بابت آنها تعهد شده است را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای برنامه ریزی کیفیت، تضمین کیفیت و کنترل کیفیت تشکیل شده است.
مدیریت منابع انسانی پروژه ، فرایندهای موردنیاز جهت اثربخش ترین استفاده از افراد درگیر در پروژه را تشریح می کند . این ( حوزه ی دانش ( از فرایندهای برنامه ریزی سازمانی، جذب منابع انسانی و توسعه ی تیم تشکیل شده است.
مدیریت ارتباطات پروژه ، فرایندهای موردنیاز جهت حصول اطمینان از مناسب و به موقع بودن تولید، گردآوری، توزیع، ذخیره و تنظیم نهایی اطلاعات پروژه را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای برنامه ریزی ارتباطات، توزیع اطلاعات، گزارش دهی عملکرد و خاتمه ی اداری تشکیل شده است.
مدیریت ریسک پروژه ، فرایندهای مربوط به شناسایی، تحلیل و واکنش به ریسک پروژه را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای برنامه ریزی مدیریت ریسک، شناسایی ریسک، تحلیل کیفی ریسک، تحلیل کمی ریسک، برنامه ریزی واکنش به ریسک و کنترل و نظارت ریسک تشکیل شده است.
مدیریت تدارکات پروژه ، فرایندهای موردنیاز برای دستیابی به کالاها و خدمات از خارج از سازمان اجرایی را تشریح می کند . این حوزه ی دانش از فرایندهای برنامه ریزی تدارکات، برنامه ریزی درخواست، درخواست، انتخاب منبع، اداره ی پیمان و خاتمه ی پیمان تشکیل شده است.
شکل ۱-۲ - ارتباط مدیریت پروژه با با سایر دیسیپلین های مدیریت
۱-۵ مراحل پروژه و چرخه ی حیات پروژه
به دلیل آنکه پروژه ها تعهداتی یکتا هستند، متضمن درجه ای از عدم قطعیت می باشند . سازمان هایی که پروژه ها ر ا اجرا می کنند معمولاً برای بهبود کنترل مدیریتی و برقراری ارتباط با عملیات جاری سازمان اجرایی، هر پروژه را به چندین مرحله ی پروژه تقسیم می کنند . مجموع مراحل پروژه به عنوان چرخه ی حیات پروژه شناخته می شود.
۱-۱-۵ ویژگی های مراحل پروژه
هر مرحله ی پروژه با تکم یل یک یا بیش از یک دستاورد مشخص می شود .یک دستاورد عبارت است از یک محصول کاری ملموس و قابل صحت سنجی مثل یک امکان سنجی، یک طرح تفصیلی یا یک پیش نمونه ی کاری . دستاوردها و در نتیجه مراحل بخشی از یک منطق معمولاً متوالی هستند که برای حصول اطمینان از تعریف مناسب محصول پروژه طرح ریزی شده اند. نتیجه ی یک مرحله ی پروژه معمولاً به منظور الف ( تعیین اینکه آیا پروژه می بایست به مرحله ی بعد ادامه یابد و ب ( تشخیص و اصلاح خطاهای هزینه زا، با بررسی دستاوردهای کلیدی و عملکرد تا به امروز پروژه مشخص می شود . این بررسی های پای ان مرحله، اغلب با عناوینی چون؛ خروج یهای مرحله، درواز ههای مرحله یا نقاط پایانی نامیده می شوند.
به طور معمول هر مرحله ی پروژه از مجموعه ای از دستاوردهای معین تشکیل شده است که برای استقرار سطح مطلوب کنترل مدیریتی طراحی شده اند . بیشتر این اقلام به دستاورد م رحله ی اولیه مربوط می باشند و معمولاً نام مراحل از این اقلام گرفته می شود : الزامات، طراحی، ساخت، آزمون، راه اندازی، تحویل و سایر موارد مقتضی . در بخش ۳-۱-۵ چندین نمونه ی چرخه های حیات پروژه تشریح شده اند.
۲-۱-۵ ویژگی های چرخه ی حیات پروژه
چرخه ی حیات پروژه برای تعیین شروع و پایان یک پروژه مورد استفاده قرار می گیرد . برای مثال، هنگامی که یک سازمان فرصتی را شناسایی می کند که مایل است به آن پاسخ دهد، اغلب برای تصمیم گیری در مورد لزوم تعهد یک پروژه انجام یک نیازسنجی و یا امکان سنجی را تصویب می کند . تعریف چرخه ی حیات پروژه تعیین خواهد کرد که آیا مطالعه ی امکان سنجی به عنوان اولین مرحله ی پروژه می باشد یا به عنوان یک پروژه ی جداگانه ی مستقل مورد بررسی قرار می گیرد.
تعریف چرخه ی حیات پروژه همچنین تعیین می کند که چه اقدامات انتقالی در شروع و در پایان پروژه منظور شده است و ) چه اقداماتی ) منظور نشده است . بدین ترتیب تعریف چرخه ی حیات پروژه می تواند برای مرتبط ساختن پروژه با عملیات جاری سازمان اجرایی مورد استفاده قرار گیرد. معمولاً توالی مراحل تعریف شده توسط بیشتر چرخه های حیات پروژه ها متضمن گونه هایی از انتقال یا تبدیل فن آوری از قبیل الزامات به طراحی، احداث به عملیات یا طراحی به ساخت می باشد .معمولاً دستاوردهای مربوط به مرحله ی پیشین قبل از آنکه کار
مرحله ی بعد آغاز شود، تأیید می شوند . با این حال گاهی اوقات هنگامی که ریسک های موجود قابل قبول فرض گردند، مرحله ی بعد پیش از تأیید دستاوردهای مرحله ی قبل آغاز می شود . اغلب این عمل هم پوشانیِ مراحل، سری عگزینی نامیده می شود.
چرخه های حیات پروژه معمولاً این موارد را تعریف می کنند:

 

• • در هر مرحله می بایست چه کارهای فنی انجام شوند ) برای مثال آیا کار معمار بخشی از مرحله ی تعریف است یا بخشی از مرحله ی اجرا؟(.

 

• • در هر مرحله چه کسی می بایست درگیر شود ( برای مثال، مجریانی که لازم است در الزامات و طراحی درگیر باشند.)

 

شرح چرخه ی حیات پروژه می تواند بسیار کلی یا بسیار تفصیلی باشد، شرح های بسیار تفصیلی می توانند برای ایجاد ساختار و ثبات دارای فرم ها، نمودارها و فهرست های وارسی بسیاری باشند . چنین روش های تفصیلی اغلب متدولوژ یهای مدیریت پروژه نامیده می شوند.
بیشتر شرح های چرخه ی حیات پروژه دارای ویژگی های متداولی می باشند:

 

• • سطوح هزینه و منابع انسانی در آغاز پروژه پایین می باشند، ) در گذر زمان ( به سوی پایان پروژه بالاتر می باشند و وقتی که پروژه به نتیجه می رسد به سرعت کاهش می یابند. این الگو در شکل ۳-۱ نشان داده شده است .

 

• • در آغاز پروژه احتمال تکمیل موفقیت آمیز پروژه پایین و ریسک و عدم قطعیت ذاتی در بالاترین) حد ( است . با ادامه یافتن پروژه، احتمال تکم یل موفقیت آمیز پروژه به صورت فزاینده ای افزایش می یابد. در آغاز پروژه توانایی ذینفعان برای اثرگذاری بر ویژگی های نهایی محصول پروژه و هزینه ی نهایی پروژه در بیشترین حد خود می باشد و همچنان که پروژه تداوم می یابد، به صورت فزاینده ای کاهش می یابد. یکی از عوا مل اصلی چنین پدیده ای آن است که معمولاً هزینه ی تغییرات و اصلاح خطاها هم زمان با تداوم پروژه افزایش پیدا می کند.

 

می بایست برای تمایز چرخه ی حیات پروژه از چرخه ی حیات محصول توجه لازم را مبذول داشت . برای مثال، پروژه ای که جهت ارائه ی یک رایانه ی رومیزی جدید به بازار تعهد می گردد، تنها یک مرحله یا گام از چرخه ی حیات محصول محسوب می گردد.
شکل ۱-۳ - نمونه ی چرخه حیات عمومی
هرچند چرخه های حیات بسیاری از پروژه ها دارای مراحی با نام های متشابه و دستاوردهای مورد نیاز متشابه هستند، تعداد کمی از آنها یکسان می باشند .بیشتر آنها دارای چهار یا پنج م رحله می باشند، ولی برخی از آنها نیز دارای نُه یا تعداد بیشتری مرحله می باشند . حتی ممکن است در یک حوزه ی کاربردی نیز تفاوت های قابل ملاحظه ای وجود داشته باشد ممکن است چرخه ی حیات توسعه ی نرم افزار یک سازمان دارای یک مرحله ی طراحی باشد، در حالی که ممکن است یک سازمان دیگر چرخه ی حیاتی با مراحل جداگانه ی طراحی تفصیلی و کارکردی داشته باشد.
ممکن است که زیرپروژه های درون پروژه ها نیز دارای چرخه های حیات پروژه ی جداگانه ای باشند . برای مثال یک شرکت معماری که برای طراحی یک ساختمان جدید اداری به کار گرفته شده است، در ابتدا هنگامی که طراحی را انجام می دهد، در مرحله ی تعریفی کارفرما درگیر می باشد و هنگامی که از تلاش های ساختمانی پشتیبانی می کند، در مرحله ی اجرایی کارفرما درگیر خواهد بود . خود پروژه ی طراحی توسط معمار نیز به نوبت خود، مجموعه ی مراحل خاص خود را، از ) مرحله ی ( توسعه ی مفهومی و سپس تعریف و اجرا و تا خاتمه، داراست . حتی ممکن است که آن معمار با طراحی تسهیلات و پشتیبانی از مرحله ی ساختمان به عنوان پروژه های جداگانه ای که دارای مراحل جداگانه ی خاص خودشان می باشند، برخورد نماید.
۳-۱-۵ نمونه ی چرخه های حیات پروژه

۱-تولید بیولوژیکی که عرصه فعالیت‌های جنگلداری و جنگل‌شناسی است.
۲- تولید مکانیکی چوب که شامل عملیات دشوار قطع و تبدیل و خارج کردن چوب از جنگل و تحویل آن به مصرف‌کنندگان و خریداران.
۳- تولید صنعتی در کارخانجات صنایع چوب (مجنونیان، ۱۳۶۸).
تعیین میزان تولید و هزینه ساعتی و همچنین هزینه هر مترمکعب چوب خارج‌شده از جنگل در تعیین قیمت نهایی چوب آلات و تعیین دستمزد کارگران و.. می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. در بیشتر مطالعات برای تعین میزان تولید و هزینه ساعتی از روش زمان‌سنجی استفاده می‌شود (نیکوی، ۱۳۸۲).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

زمان‌سنجی یکی از متداول‌ترین روش‌ها برای مطالعات کار می‌باشد و از آن برای تعیین میزان تولید، برای مطالعه فاکتورهای مؤثر بر تولید و همچنین برای بهبود بازده کار از طریق حذف کردن زمان غیرضروری انجام می‌گیرد. مطالعات زمانی به سه صورت انجام می‌گیرد که می‌تواند پیوسته، منقطع و یا با بهره گرفتن از متد ضریب دقائق باشد که در مطالعات علمی معمولاً زمان‌سنجی پیوسته بیش‌ترین کاربرد را دارد. در این نوع زمان‌سنجی شروع یک فاز کاری به‌عنوان ‌مثال قطع که خود از اجزای مختلف تشکیل‌شده است یادداشت می‌شود سپس شروع هر جزء کاری زمان آن ثبت می‌شود و با کم کردن رکودها زمان انجام هر جز به دست می‌آید. از مهم‌ترین معایب این کار نیاز به محاسبات زیاد می‌باشد. از مهم‌ترین نکات قابل‌توجه در مطالعات زمانی تعین کارگر متوسط است که بتوان میزان تولید آن را برای عمومیت دادن استفاده نمود به‌طوری‌که نتایج آن برای شرایط کار مشابه قابل‌تعمیم باشد.
محاسبه تولید ساعتی برای هر فاز بهره‌برداری از اهمیت خاصی برخوردار است که طی آن میزان حجم چوب قطع و تبدیل‌شده و همچنین میزان چوب کشیده شده موردمحاسبه قرارگرفته و میزان آن در هر ساعت تعیین می‌شود. با تعیین تولید ساعتی و انجام هزینه‌یابی برای ماشین‌آلات و کارکنان کاری موجود می‌توان هزینه هر واحد کار یا هزینه هر مترمکعب چوب تولیدشده را برای هر فاز یا تمام فازهای بهره‌برداری محاسبه نمود.
در این پژوهش قسمت‌های مختلف بهره‌برداری ازنظر تولید و هزینه مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
فاز ­های بهره ­برداری
قطع و تبدیل
قطع و تبدیل چه در عرصه‌های جنگلی و چه در جنگل‌کاری‌ها یکی از مهم‌ترین فازهای بهره‌برداری می‌باشد که بیشترین هزینه‌ها را به مجریان بهره‌برداری تحمیل می‌کند. آگاهی از هزینه‌های پرداخت‌شده برای هر واحد تولید به‌عنوان یک اهرم قوی برای مدیریت واحد جنگلداری در جهت استفاده بهینه از امکانات و نیروی کار تلقی می‌شود (نقدی و همکاران، ۱۳۸۳).
قطع درختان با اره موتوری از مؤلفه‌های متکی به کارگر در تمام عملیات بهره‌برداری محسوب می‌گردد که به علت اینکه در مدت‌زمان خاصی از سال انجام می‌گیرد از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد. گرچه قطع با وسایل مکانیزه تولید بیشتری را به همراه دارد اما تخریب رویشگاه و توده باقیمانده ناشی از این کار هم به همان اندازه افزایش می‌یابد. با در نظر گرفتن این واقعیت که سرمایه‌گذاری سنگین در عرصه جنگل می‌تواند با قطع تعداد زیادی از درختان جبران شود که پیامدهای مخربی را به همراه دارد باید در زمان و مکان مناسب از امکانات و تجهیزات مناسب استفاده نمود که در ایران اره موتوری تا به امروز همیشه بهترین گزینه برای قطع بوده است که ارزان بودن و دسترس بودن و راحتی آموزش و تعمیر و نگهداری به همراه سبکی این وسیله مانور زیادی برای آن باقی گذاشته است.
خروج
از مسائل مهم در بهره‌برداری مسئله خروج چوب آلات می‌باشد. برای هزاران سال انسان‌ها از نیروی بازوان خود برای خروج چوب­ از جنگل و استفاده از آن به‌عنوان سوخت، الوار، کاغذ و سایر احتیاجات استفاده نموده ­اند. برای رهایی از این کار پر زحمت، آن‌ها شروع به خلق روش‌های کارآمد و آسان­تر انداختن درختان و حمل آن‌ها از جنگل به کارخانه‌های مصرف‌کننده چوب نمودند. اولین یادداشت­ها اشاره به یک روش تقریباً متعارف می‌گردد که طی آن قطع درختان با بهره گرفتن از آتش و خروج آن‌ها با نیروی انسانی به محل مصرف یا کنار رودخانه­ها انجام می­شد(Drushka, 1997). زمانی که هنوز ماشین­آلات وارد جنگل نشده بودند استفاده از نیروی حیوانات برای خروج چوب آلات متداول گشت و درختان ابتدا به‌وسیله تبر و بعدها اره قطع و سپس به‌ وسیله حیوانات از جنگل خارج شدند. امروزه گونه­ های زیادی از حیوانات برای خروج چوب مورداستفاده قرار می­گیرند و این امر بستگی به نوع کار و حیوانات در دسترس در منطقه دارد. در بسیاری از مناطق دنیا از گاوهای نر برای خروج چوب در جنگلداری خصوصی استفاده می‌گردد امری که امروزه در کانادا و آمریکا به وفور دیده می‌شود. در برخی کشورها مانند زامبیا و کشور­های آمریکای لاتین هم خروج چوب با بهره گرفتن از گاوهای نر انجام می‌گردد. اسب‌ها هم در دامنه وسیعی در خروج چوب کشورهای اسکاندیناوی مورداستفاده قرار می­گیرند درحالی‌که از قاطرها در قسمت­ هایی از اروپا، آمریکای جنوبی و سوئیس استفاده می‌گردد. بوفالوها هم برای خروج چوب در آسیا و برزیل و فیل­ها هم در بخش­هایی از جنوب شرق آسیا در خروج چوب آلات نقش دارند (Session, 2007). تا پایان جنگ جهانی دوم بهره ­برداری در جنگل‌های جهان در بیشتر کشورها به‌صورت سنتی و با بهره گرفتن از نیروی انسان و حیوانات انجام می­شدJourgholami et) al.,2008). به خاطر افزایش بازدهی و کارایی ماشین‌آلات و مکانیزاسیون کارهای مختلف، بهره ­برداری مکانیزه گسترش زیادی یافت و استفاده از سیستم‌های سنتی مانند خروج چوب با حیوانات به کنار رانده شد ولی در این اواخر محدودیت­های زیست­محیطی باعث گردید تا استفاده از حیوانات در بسیاری از کشورها دوباره آغاز گردد. مطالعات نشان می­دهد که سیستم چوبکشی سنتی (آسیب و قاطر و …) در مقایسه با سیستم چوبکشی صنعتی یا مکانیزه، صدمات کمتری به خاک و درختان باقیمانده وارد می‌کند (Shrestha et al., 2005; Ghaffarian, 2002 ; Wang, 1997; McCabe & Tiner, 1992; Rodriguez & Fellow, 1986). ارزیابی حمل چوب با حیوانات و چوبکشی زمینی در چین نشان داد که شرایطی مانند افزایش متوسط فاصله چوبکشی، کاهش حجم برداشت در هکتار و فشارهای زیست­محیطی استفاده از چوبکشی با حیوان در جنگل‌های کوهستانی ناحیه هایلونگ جیانگ را متداول نموده است. مطالعه خروج چوب در این منطقه نشان داد که فاصله چوبکشی مهم‌ترین عامل تأثیرگذار در زمان و هزینه چوبکشی می‌باشد (Wang, 1999). مطالعه Rodriguez وFellow (1986) بر روی خروج چوب با گاو نر در جنگل‌های طبیعی و جنگل‌کاری‌ها نشان داد که از این حیوان می‌توان به‌طور موفقیت­آمیزی در برش­های تنک کردن، قطع یکسره و حتی در مناطق پرشیب هم استفاده نمود در کنار اینکه در پایان عمر مفید هم می‌توان از گوشت آن استفاده نمود و سرمایه اولیه را بدین ترتیب بازگرداند.
در ایران سامانه بهره ­برداری با قاطر از گذشته وجود داشته است. در این سامانه، یک درخت پس از قطع با اره­های دوسر دندانه­ای­ رنده­ای و یا امروزه با اره موتوری به الوار تبدیل می‌شود (Jourgholami et al.,2008). در سیستم چوبکشی سنتی، درختان قطور پس از قطع در پای کنده به محصولاتی مانند تراورس، الوار، کاتین و … تبدیل و توسط حیوانات به محل­های دپو منتقل می­گردد. هرچند گسترش مکانیزاسیون در ادامه این روش، خروج چوب در جنگل‌های خزری را به محاق فروبرد ولی هیچ‌گاه متوقف نگردید و امروزه افزایش دیدگاه‌های زیست‌محیطی ارزش استفاده از آن را بیش‌ازپیش نمایان ساخته است.
حمل
حمل یک خط ارتباطی بین محل بهره‌برداری با کارخانه یا کارگاه‌های چوب‌بری و تولید چوب است. سرعت افزایش هزینه‌های حمل ثانویه در بخش جنگل کاملاً مشهود می‌باشد و نیازمند کاوش در تمام مؤلفه‌های مربوط به آن است (Ljubic, 1982). به دست آوردن اطلاعات درست در مورد بهینه‌سازی هزینه‌های بهره‌برداری نیازمند مطالعات سیستماتیک در مورد حمل‌ونقل جنگل می‌باشد (Ljubic, 1985). نوع ماشین‌آلاتی که برای خروج چوب از جنگل استفاده می‌شوند بستگی به‌اندازه محصولات بهره‌برداری، شرایط جاده‌ای، وضعیت ترافیکی، ماشین‌های در دسترس و میزان توانای خرید و یا اجاره‌ی این ماشین‌آلات است (Eronheimo, 1988). گزینه‌ی اصلی برای حمل نقل بافاصله‌های طولانی در ایران کامیون‌ها هستند، سایر موارد مورداستفاده در حمل‌ونقل ثانویه مثل شناور کردن در آب، حمل به‌وسیله قایق و لنج و استفاده از راه‌آهن به دلیل شرایط نامناسب و نبود امکانات کافی انجام نمی‌شوند. استفاده از کامیون به‌طور وسیعی در اندازه و ظرفیت‌های مختلف مورداستفاده قرار می‌گیرد. ظرفیت کامیون مورداستفاده بستگی به شرایط توپولوژی، اقلیم، میزان بهره‌برداری، مسافت حمل و حجم چوب در دسترس دارد. همچنین مقررات محلی برای محدودیت در میزان طول، جهت و ارتفاع محصولات بهره‌برداری، می‌توان از دیگر موارد محدودکننده باشد (Conway, 1979).
کیفیت جاده‌ها اثر قابل‌توجهی بر روی نیروی موردنیاز، مصرف سوخت و حجم چوب انتقال داده‌شده دارد (Ljubic, 1985).
در هنگام خروج چوب از جنگل سرعت نقش مهمی را بر روی نیروی موردنیاز و مصرف سوخت دارد. زمانی که سرعت کامیون‌های حمل در جاده‌های شن ریز از ۵۴ به ۷۲ کیلومتر بر ساعت افزایش پیدا می‌کند، توجه بیشتری به باد و استحکام تایرها نیاز است، همچنین نیروی موردنیاز خروجی و سوخت مصرفی به ترتیب ۴۵ و ۴۰ درصد افزایش می‌یابد (Ljubic, 1985). که این نشان‌دهنده‌ی اقتصادی بودن کنترل سرعت و استفاده از جاده‌های باکیفیت است.
زمان صرف شده در حمل ثانویه معمولاً تابعی است از فاصله‌ی حمل، اندازه‌ی محصولات، میانگین سرعت کامیون در طول مسیر و تعداد محصولات قابل‌حمل است (Gullberg, 1997). اندازه‌ی مواد حمل شده بستگی به شرایط منطقه، طول محصولات و حجم آن‌ها دارد. محاسبه‌ی سرعت ازنظر تئوری مشکل بوده و بیشتر از طریق مطالعه‌های میدانی انجام می‌گیرد (Gullberg, 1997).
گرچه مطالعات زیادی درزمینهٔ استفاده از روش زمان‌سنجی در جنگل انجام‌شده است ولی تاکنون مطالعه‌ی زمان‌سنجی بخش­های قطع و تبدیل، خروج و حمل در زمینه­ عملیات تنک­کردن توده جنگل‌کاری شده انجام‌نشده است که در این مطالعه بررسی می­ شود.
هدف این پژوهش، تعیین میزان تولید و هزینه اجرای عملیات پرورشی تنک کردن در جنگل‌کاری صورت گرفته در جنگل‌های شمال کشور می‌باشد. نتایج این بررسی می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های مدیریتی و سازمان‌دهی بهتر امور مورداستفاده قرار گیرد.
تخریب خاک جنگل
در حالی محصولات چوبی به‌وسیله‌ی قاطر یا وسایل مکانیزه به محل‌های دپو انتقال داده می‌شود آسیب‌های به خاک جنگل وارد وی آورد.
خاک عبارت است از یک سیستم فیزیکی و شیمیایی و زیستی (زنده) است. که در تشکیل و تکامل آن تعداد زیادی عوامل زنده و غیرزنده سهیم هستند (مهاجر،۱۳۸۵).
خاک در دسترس­ترین و پیچیده­ترین عنصری است که در جنگل وجود دارد و زندگی اکثر موجودات موجود در جنگل به آن وابسته است. ویژگی‌های منحصربه‌فرد خاک‌های جنگلی مانند، پایین بودن وزن مخصوص ظاهری، بالا بودن خلل و فرج درشت و نفوذپذیری آن‌هاست که سبب می‌شود به‌آسانی توسط ماشین‌های بهره ­برداری و یا حیوانات مورداستفاده در بهره‌برداری فشرده شوند (Froehlich et al.,1985; Greacen and Sands, 1980; Huang et al; 1996; Kozlowski, 1999). عملیات بهره‌برداری جنگل می‌تواند تخریب­های وسیعی ازجمله برداشت سطح کامل خاک، مخلوط و متراکم کردن لایه‌های مختلف خاک شود این تخریب­های سطحی می‌تواند تأثیراتی روی خواص فیزیکی خاک مانند کاهش روزنه­های درشت، افزایش وزن مخصوص ظاهریDykstera and Curran ,2006) ) کاهش نفوذپذیری (kolka and smidit, 2005) و شیاری شدن (Horn et al., 2004) کم شدن رشد درختان (barzegar et al.2006) و افزایش رواناب سطحی و رسوب‌گذاری شود.
زمانی که خاک تحت تأثیر نیرویی قرار می‌گیرد ذرات جامد خاک به هم نزدیک شده که به این حالت کوبیدگی خاک گفته می‌شود، کوبیدگی به‌طور عمده خلل و فرج خاک را کاهش می­دهد و باعث ایجاد تغییرات در تراکم خاک می‌شود که این خود می‌تواند تأثیرات معنی‌داری را بر رشد درختان و گیاهان داشته باشد .(Kozlowski, 1999) به‌عبارت‌دیگر کوبیدگی به‌عنوان نخستین پیامد تردد، فرایندی است که در آن ذرات خاک در پاسخ به نیروی اعمال‌شده شکل ساختاری جدیدی به خود می­­گیرند .(Rab et al., 2005)
طی عمل تراکم ابتدا خلل و فرج خاک تخریب می‌شود و روزنه­های درشت کاهش می­یابد. و درنتیجه باعث افزایش وزن مخصوص ظاهری خاک می‌شود (گلینزکی،۱۳۷۸) که این تراکم و کوبیدگی یا در اثر عوامل طبیعی مانند (نیرو­های طبیعی شامل انبساط و انقباض خاک، ریزش باران و رشد و توسعه ریشه­ها) یا در اثر بهره ­برداری جنگل و استفاده از ماشین‌آلات بهره‌برداری به وجود می‌آید و روی خصوصیات فیزیکی خاک مانند اختلال در تبادلات گازی (Gaertig et al.,2002)، افزایش مقاومت برشی خاک (davies et al,1999; Hager and Sieghardt,1992) نفوذپذیری کمتر و آهسته‌تر آب، نهایتاً اختلال در رشد ریشه ­های گیاهان (Bathke, 1992) تأثیر می‌گذارد.
فشرده شدن و متراکم شدن خاک معمولاً روزنه درشت خاک را کاهش و روزنه ­ریز را افزایش می­دهد و باعث به هم چسبیدن ذرات خاک به هم می‌شود(Starsew and McNabb, 2000) و این باعث می‌شود با افزایش مقاومت برشی خاک از رشد ریشه ­های گیاهان جلوگیری کند Greacen and Sands, 1980;) (Heilman, 1981 . معمولاً حداکثر کوبیدگی در۱۰ سانتی‌متر اول از عمق خاک اتفاق می­افتد و بعدازآن با افزایش عمق خاک تأثیر کوبیدگی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند (Gent, 1983). چون افزایش روزنه­های ریز خاک و به هم چسبندگی ذرات ریز به هم یک‌لایه مقاوم نسبت به کوبیدگی ایجاد کرده و از انتقال فشار ناشی از وزن ماشین­آلات به لایه­ های زیرین خاک جلوگیری می‌کند Hillel, 1988; Berli et al.,2003;) Shetron et al.,1988.).
انجمن خاک آمریکا، کوبیدگی خاک را در دو دسته کوبیدگی ثابت و کوبیدگی ارتعاشی تقسیم ­بندی نموده است:
کوبیدگی ثابت
کوبیدگی ثابت معمولاً در اثر تردد ماشین‌آلات بر روی خاک به وجود می‌آید که این ترددها باعث به هم چسبیدن ذرات خاک شده و روزنه‌های درشت خاک راکم کرده و باعث می‌شود که خاک موجود فشرده و متراکم شود. که با کاهش دادن میزان تردد در یک منطقه و یا استفاده از ماشین‌آلات سبک‌تر میزان کوبیدگی و فشردگی خاک را کاهش داد.
کوبیدگی ارتعاشی
کوبیدگی ارتعاشی معمولاً در اثر یک نیروی لرزشی به وجود می‌آید که این لرزش باعث می‌شود لایه‌های زیرین خاک به هم دیگر نزدیک شوند و عمق کوبیدگی بیشتر شود که معمولاً در بعضی غلتک­ها که برای کوبیدگی خاک مسیر جاده­ها استفاده می‌شود از این خاصیت استفاده می‌کنند. این لرزش بر روی مسیر چوب کشی بیشتر به خاطر موتور ماشین­آلات چوب کشی است که در عملیات بهره‌برداری کار می‌کنند.
عوامل مؤثر بر روند کوبیدگی خاک
درجه کوبیدگی خاک معمولاً به عوامل از قبیل: میزان نیرو و فشاری که از خارج به آن وارد می‌شود (Froehlich and McNabb 1984 ;Horn et al., 2004 ; Rab, 2004; Wasterlund,1985) و میزان رطوبتی که خاک در موقع حرکت وسایل حمل دارد (Carter et al.,1997; McNabb et al., 2001 Rollerson,1990;Wasterlund,1985،) به‌طوری‌که هرچه میزان نیروی وارده درروی خاک بخصوص در موقع بهره‌برداری و خروج چوب آلات از جنگل زیاد باشد این مقدار کوبیدگی به حداکثر خود رسیده است.
وزن مخصوص ظاهری
جرم طبیعی ذرات خاک همراه با روزنه‌های آن، در حالتی که دست‌نخورده کاملاً"خشک باشد. واحد آن جرم در واحد حجم است و معمولا"بین ۱-۲گرم بر سانتی‌مترمکعب است. جرم مخصوص ظاهری معمولا” کاملاً وابسته به ‌روزنه‌های خاک است (شاهویی، ۱۳۸۵). از عوامل اثرگذار بر وزن مخصوص ظاهری خاک، بافت خاک است. با افزایش مقدار رس خاک، وزن مخصوص ظاهری آن می‌تواند کاهش یابد (محمودی و حکمیان ۱۳۸۲).
اما باوجود صدمات احتمالی به خاک و زادآوری، چوبکشی با حیوانات در بسیاری از مناطق حتی در کشورهای صنعتی گزینه‌ای مناسب است. در مقایسه با تجهیزات چوبکشی زمینی، استفاده از حیوانات به هم خوردگی و کوبیدگی خاک و توده باقی‌مانده را به‌طور معنی‌داری کاهش می‌دهد. Wang در سال ۱۹۹۷ به‌منظور بررسی خسارات واردشده به توده و زادآوری، ۱۵ قطعه‌نمونه به ابعاد ۱۰×۱۰ متر را بررسی کرد. وی نتیجه گرفت که خسارت ناشی از بهره‌برداری توسط حیوانات کمتر از بهره‌برداری با بهره گرفتن از ماشین است.
فرضیات
انجام عملیات تنک کردن در گونه‌های مختلف، اقتصادی است.
با افزایش قطر درختان مقطوعه، در عملیات تنک کردن هزینه‌های قطع و خروج کاهش می‌یابد.
زمان لازم برای قطع و تبدیل درختان در گونه‌های مختلف متفاوت است.
اهداف
بررسی تولید و هزینه در عملیات تنک کردن در جنگل‌های دست کاشت شمال ایران
یافتن عوامل مؤثر بر زمان قطع و تبدیل و چوبکشی و همچنین تولید در هر مرحله
فصل دوم: سوابق تحقیق
در این فصل به مطالعات انجام گرفته در ایران و خارج از کشور، که با موضوع این پژوهش در ارتباط هستند پرداخته می­ شود.
سوابق تحقیق در داخل ایران
اقتصادی (۱۳۷۰) بر روی فواصل اقتصادی، کشیدن و حمل‌ونقل گرده‌بینه در حوزه‌ی نکا چوب مطالعاتی را انجام داد. وی اشاره کرد که با بهره گرفتن از مدل‌های ارائه‌شده، می‌توان زمان چوب کشی و حمل، همچنین هزینه چوب کشی و حمل را با توجه به متغیرهای مؤثر در مدل چوب حمل شده به دست آورد و در طرح‌های بهره‌برداری و مدیریت جنگل از آن استفاده نمود.

اهمیت ازدواج در اسلام:
نظرنگارنده: اسلام ازدواج وتشکیل خانواده را اصل و اساس قرار داده و در کتاب آسمانی خود فرموده است:
یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعرفوا ان اکرمکم عند الله اتقکم.
ای مردم ما شما را از مردو زن آفریدیم و شما را به صورت ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید.(و نه به یکدیگر فخر بفروشید و دچار برتربینی فردی یا گروهی شوید)مسلماً گرامی ترین شما نزد پروردگار، پرهیزکارترین شماست.
ازدواج در اسلام امری بس پسندیده و مورد تاکید است ، به گونه ای که در احادیث آمده در نزد
خداوند، بعد از اسلام هیچ بنایی ، محبوبتر از ازدواج نیست.و در سایه ی ازدواج است که وسیله-ی آرامش و سلامت انسان فراهم می‌شود.
نکاح سبب سلامت فرد
نکاح سبب سلامت اجتماع
همان طور که می‌دانیم هر جامعه ای از افراد آن بوجود آمده است ؛وفرد واجتماع هرگز از یکدیگر جدا نبوده و نخواهد بود و به عبارتی ، جامعه پیکری است که سلولهای سازنده ی آن را افرادش بوجود می‌آورند، هر چه این سلولها سالم تر وهماهنگ تر با یکدیگر باشند پیکری فعال وپویا وبا نشاط را خواهیم داشت؛ وبالعکس هرچه سلولها بیمار و نسبت به هم ناهماهنگ تر باشند بدنه بیشتر دچار مشکل و ناتوانی خواهد شد.
با توجه به مثال فوق بهترین راه سلامت افراد یک جامعه ارتباط صحیح آنها با یکدیگر است، که این امر فقط در سایه ی ازدواج‌های موفق و تشکیل خانواده‌های سالم و بدنبال آن ساختن اجتماع سلامت و رو به جلو میسرمی شود.
حال اگر ارتباط افراد یک جامعه بصورت غیر منطقی و غیرعقلایی با یکدیگر شکل گیرد و دچار روابط نا صحیح و نا مشروع گردد ، علاوه بر اینکه زندگی افراد جامعه را به مخاطره می‌اندازد پیکره ی اجتماع را هم دچار سرطان لاعلاجی بنام فساد و فحشا خواهد نمود. و از این مرض ، آتشی در جامعه به پا خواهد شد که دودش بر چشم همگان خواهد رفت.
برای جلو گیری از این معزل پیشنهاد می‌کنم همه ی خانواده‌ها با همیاری دولت مردان راه را برای ازدواج وتشکیل خانواده ی جوانان هموار سازند، چرا که با از دست رفتن سن ازدواج و دوره ی جوانی، جوانان به دلیل داشتن آزادیهای طولانی دیگر کمتر تمایل به تشکیل خانواده و به دوش کشیدن بار سنگین زندگی را از خود نشان می‌دهند.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

باتوجه به احادیث و خصوصاً حدیث ذیل متوجه مشویم که افراد مجرد بدلیل نداشتن حس وظیفه و مسولیت نسبت به همسر و فرزندان بیشتر دچار لغزش وخطا شده و زندگی دنیوی واخروی خود و نیز زندگی اجتماعی افراد دیگر اجتماع را به مخاطره می‌کشانند.
روی أن رسول ا… (ص): اکثر اهل النّار العزّاب^[۲۹]
(اکثر اهل نار عزّاب هستند)
چرا که احساس مسئولیت در انسان مجرد کمتر است پس لذا بیشتر مرتکب گناه می‌شود. در بعضی از روایات داریم که هرکس ازدواج کند نصف دینش را حفظ کرده است.
قال رسول ا…(ص): لا حد من اصی به و هو زید بن ثابت: تزوّج فانّ فی التزویج برکه.
قال الصدوق: و قال رسول ا… (ص): اتخذوا الاهل فانه ارزق لکم^[۳۰]
این آیه ممکن است دو تفسیر داشته باشد، یکی از راه اسباب خفیه و من حیث لا یحتسب به او فضل و احسان کند و دیگر اینکه ممکن است خدا از طریق اسباب به انسان چیزی بدهد یعنی خداست که نیروها را درون انسان قرا داده است.
الحسین بن محمد عن معلی بن محمد بن الحسن بن علی عن حماد بن عثمان عن عمر ابن یزید عن ابی عبد الله (ع):
قال رسول الله (ص): جعل قره عینی فی الصلاه و لذتی فی الدنیا النساء و ریحانتی الحسن والحسین^[۳۱].
نور چشم من در نماز قرار دارد و لذت من در دنیا زنان و ریحانه ی من حسن وحسین است.
قال رسول الله (ص): من ترک التزویج مخافه العیله فقد اساء ظنه بالله عزوجل یقول: ان یکونوا فقراء یغنهم الله من فضله^[۳۲].
گفتار دوم: واژگان مرتبط
بند اول: بلوغ
بلوغ در لغت به معنای رسیدن به امری است، و در اصطلاح بلوغ زمانی است که قوای جسمی صغیر نمو نموده و آماده برای توالد وتناسل گرددوآن امری طبیعی است^[۳۳].
بلوغ در فرهنگ فارسی یعنی رسیدن، رسیدن به سن رشد، مرد شدن، زن شدن پس بلوغ در لغت به معنی رسیدگی و پختگی است.
الف: بلوغ از منظر قرآن
لفظ بلوغ در قرآن به معنای پایان دوران کودکی و ظاهر شدن رشد و تکامل جسمی و جنسی و گرایش کودک به آمیزش و زناشویی آمده است.
خداوند در قرآن می‌فرماید: وابتَلوا الیَتمی حتی اِذا بَلغوا النِکاحَ فَان آنَستم مِنهُم ُرشدا فادفَعوا اِلیهم اَمولَهم و لا تکلوها اسرافاً و بدراراً ان یکبروا و من کان غنیاً فلیستعفف و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف فاذا دفعتم الیهم اموالهم فاشهدو علیهم و کفی بالله حسیباً.^[۳۴] یعنی: یتیمان را مورد آزمایش قرار دهیم اگر بالغ شده بودند اموالشان را به آنها بازگردانید و به اسراف و عجله مال آنها را حیف و میل نکنید بدین اندیشه که مبادا کبیر شوند(و اموالشان را از شما بگیرند)و هر کس از اولیاء یتیمان که توانگر است از هر گونه بهره ای درگذرد و آن کس که فقیر است به مقدار متعارف مزد و اجر خود را بگیرد.در آن هنگام که پس از بلوغ مال یتیم را باو بر می‌گردانید بر این رد مال شاهد بگیرید و خدا برای محاسبه کافی است.
و نیز درقرآن کریم آمده:
و اذا بلغ الاطفال منکم الحلم فلیستاذنوا.. ^[۳۵].
یعنی وقتی کودکان به حد حلم رسیدند، باید از شما اذن بگیرند.
مرحوم علامه طباطبایی در تفسیرآیه فوق می‌فرماید: بیان ان حکم الاستیذان ثلاث مرات یعنی بالبلوغ فاذا بلغ الاطفال منکم الحلم بان بلغوا فلیستاذنوا… ^[۳۶]
در این عبارت آن مرحوم رسیدن به حد حلم را همان بلوغ دانسته است.وسایر مفسرین نیز همین نظر را پذیرفته‌اند^[۳۷].
ولا تََقََربوا مالَ الیَتیمِ اِلا بِالَتی هیَ اَحسَن حَتی یُبَلغ اَشُده^[۳۸].
به مال یتیم نزدیک نشوید مگر به طریقه ای بهتر تا آنکه به حد اشد(که همان تکامل جنسی و رشد است)برسد.
مرحله رسیدن به حد اشُد را در آیه ی دیگری پس از مرحله کودکی قرار داده است، زیرا در آن آیه می‌فرماید: ثم نخرجکم طفلا ثم لتبلغوا اشدکم ثم لتکونوا شیوخا^[۳۹].
و نیز در آیه دیگر می‌فرماید: ثم یخرجکم طفلا ثم لتبلغوا اشدکم ثم لتکونوا شیوخا^[۴۰].
«در این آیات پس از مرحله کودکی دو مرحله اشدو شیوخت را ذکر فرموده است پس از دو آیه فوق چنین استفاده می‌شود ، که مرحله نوجوانی وجوانی تا قبل از رسیدن به آخرین مرحله که مرحله شیوخت است مرحله رشد محسوب می‌شود که ابتدای آن پس از کودکی وانتهای آن رسیدن به مرحله ی پیری است.نکته ای که از آیات مذکور استفاده می‌شود، این است که در هیچ کدام از آنها رسیدن به عنوان بلوغ ذکر نشده است و ملاک بلغ را رسیدن به حد نکاح وحلم اشد قرار داده است و هر کدام از این عناوین سه گانه در آیات مذکور و مانند آنها با یکدیگر متلازم می‌باشد»^[۴۱].
ب: سن بلوغ از نظر فقهای شیعه
بلوغ در لغت به معنای رسیدن به چیزی است، ولی در اصطلاح حقوقی و فقهی بلوغ نکامل جسمانی و نموی، است که بصورت طبیعی در انسان حادث می‌شود، به گونه ای که باعث بقای نسل گردد و قابلیت تولید مثل ایجاد گردد.
در فقه آمده: «فسر البلوغ بالکمال الطبیعی للانسان بحیث یبغی به النسل ویقوی معه العقل».^[۴۲]
«بلوغ در اصطلاح فقهی عبارت است از رسیدن به سنی که غریزه ی جنسی در آن به حد کافی رشد کرده و شخص آماده ی تولید مثل می گردد.
در فقه امامیه، بنا بر قول مشهور، سن بلوغ در دختر۹ سال تمام قمری و در پسر ۱۵سال تمام قمری است.غیر از سن مذکور، نشانه‌های دیگری نیز برای بلوغ ذکر شده است.
در واقع بلوغ در حقوق اسلام یک پدیده ی طبیعی و فیزیولوژی است که زمان آن در همه جا و همه کس، یکسان نیست.البته برای استقلال در امر ازدواج، تنها رسیدن به سن بلوغ در فقه امامیه کافی نیست بلکه علاوه بر آن دختر و پسر باید رشید باشند، یعنی بتوانند مصلحت خود را تشخیص دهند، به دیگر سخن عقل معاش داشته باشند، تا بتوانند به استقلال عقد ازدواج ببندند، یا لااقل اراده آنان در ازدواج یک رکن اساسی به شمار آید^[۴۳].»
ج: بلوغ از منظر مذاهب
مذاهب اتفاق دارند که حیض و حامله شدن دلیل بلوغ است، زیرا حامله شدن بر فرزند به علت مخلوط شدن منی مرد و زن است و در زنان، حیض به منزله ی مند در مردان است.
امامیه و مالکیه شافعیه و حنابله گفته اند: در آمدن موی زبر در اطراف عورت دلیل بلوغ است. ^[۴۴]
البته فقهای حنفیه این نظر را قبول ندارند و معتقدند که روییدن این موها نمی تواند نشانه ی بلوغ باشد و بر بلوغ دلالت نمی کند زیرا آن مو مانند سایر موهای بدن است.
«شافعیه و حنابله گفته اند: در پسر و دختر بلوغ در پانزده سالگی محقق می‌شود.
مالکیه گفته اند: بلوغ هر دو در هفده سالگی است.
حنفیه معتقد است: در پسر هجده سالگی و در دختر هفده سالگی است».^[۴۵]
امامیه گفته اند: بلوغ در پسر پانزده سالگی و در دختر نه سالگی است به جهت حدیث ابن سنان: اذا بلغت الجاریه تسع سنین دفع مالها، و جاز امرها و اقیمت الحدود التامه لها و علیها.
«اگر دختر به نه سالگی رسید مالش را به او بدهید و جایز است به امور خود دخالت کند و حد تماماً به نفع و علیه او اجرا می‌شود».
د: سن بلوغ از نظر فقهای اهل سنت